Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397

Warning: Undefined array key "ayah" in /home4/quranfo1/public_html/includes/classes/surah-class.php on line 397
سورة البقرة الآية ٣٤
صفحات الموقع

سورة البقرة الآية ٣٤

سورة البقرة الآية ٣٤

وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَـٰۤىِٕكَةِ ٱسۡجُدُوا۟ لِـَٔادَمَ فَسَجَدُوۤا۟ إِلَّاۤ إِبۡلِیسَ أَبَىٰ وَٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَـٰفِرِینَ ﴿٣٤﴾

التفسير

تفسير السعدي

ثم أمرهم تعالى بالسجود لآدم; إكراما له وتعظيما; وعبودية لله تعالى. فامتثلوا أمر الله; وبادروا كلهم بالسجود. " إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى " امتنع عن السجود; واستكبر عن أمر الله وعلى آدم. . قال " أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا " . وهذا الإباء منه والاستكبار; نتيجة الكفر الذي هو منطو عليه; فتبينت حينئذ عداوته لله; ولآدم; وكفره واستكباره. وفي هذه الآيات من العبر والآيات; إثبات الكلام لله تعالى; وأنه لم يزل متكلما; يقول ما شاء; ويتكلم بما شاء; وأنه عليم حكيم. وفيه أن العبد إذا حفيت عليه حكمة الله في بعض المخلوقات والمأمورات فالوجب عليه; التسليم; واتهام عقله; والإقرار لله بالحكمة. وفيه اعتناء الله بشأن الملائكة; وإحسانه بهم; بتعليمهم ما جهلوا; وتنبيههم على ما لم يعلموه. وفيه فضيلة العلم من وجوه: منها: أن الله تعرف لملائكته; بعلمه وحكمته. ومنها: أن الله عرفهم فضل آدم بالعلم; وأنه أفضل صفة تكون في العبد. ومنها: أن الله أمرهم بالسجود لآدم; إكراما له; لما بان فضل علمه. ومنها: أن الامتحان للغير; إذا عجزوا عما امتحنوا به; ثم عرفه صاحب الفضيلة; فهو أكمل مما عرفه ابتداء. ومنها الاعتبار بحال أبوي الإنس والجن; وبيان فضل آدم; وأفضال الله عليه; وعداوة إبليس له; إلى غير ذلك من العبر.

التفسير الميسر

واذكر -أيها الرسول- للناس تكريم الله لآدم حين قال سبحانه للملائكة: اسجدوا لآدم إكرامًا له وإظهارًا لفضله، فأطاعوا جميعًا إلا إبليس امتنع عن السجود تكبرًا وحسدًا، فصار من الجاحدين بالله، العاصين لأمره.

تفسير الجلالين

" وَ " اُذْكُرْ " إذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اُسْجُدُوا لِآدَم " سُجُود تَحِيَّة بِالِانْحِنَاءِ "فَسَجَدُوا إلَّا إبْلِيس" هُوَ أَبُو الْجِنّ كَانَ بَيْن الْمَلَائِكَة "أَبَى" امْتَنَعَ مِنْ السُّجُود "وَاسْتَكْبَرَ" تَكَبَّرَ عَنْهُ وَقَالَ : أَنَا خَيْر مِنْهُ "وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ" فِي عِلْم اللَّه

تفسير ابن كثير

وَهَذِهِ كَرَامَة عَظِيمَة مِنْ اللَّه تَعَالَى لِآدَم اِمْتَنَّ بِهَا عَلَى ذُرِّيَّته حَيْثُ أَخْبَرَ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمَلَائِكَة بِالسُّجُودِ لِآدَم وَقَدْ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ أَحَادِيث أَيْضًا كَثِيرَة مِنْهَا حَدِيث الشَّفَاعَة الْمُتَقَدِّم وَحَدِيث مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام" رَبّ أَرِنِي آدَم الَّذِي أَخْرَجَنَا وَنَفْسه مِنْ الْجَنَّة فَلَمَّا اِجْتَمَعَ بِهِ قَالَ أَنْتَ آدَم الَّذِي خَلَقَهُ اللَّه بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحه وَأَسْجَدَ لَهُ مَلَائِكَته " قَالَ وَذَكَر الْحَدِيث كَمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّه . وَقَالَ اِبْن جَرِير حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْب حَدَّثَنَا عُثْمَان بْن سَعِيد حَدَّثَنَا بِشْر بْن عُمَارَة عَنْ أَبِي رَوْق عَنْ الضَّحَّاك عَنْ اِبْن عَبَّاس قَالَ كَانَ إِبْلِيس مِنْ حَيّ مِنْ أَحْيَاء الْمَلَائِكَة يُقَال لَهُمْ الْجِنّ خُلِقُوا مِنْ نَار السَّمُوم مِنْ بَيْن الْمَلَائِكَة وَكَانَ خَازِنًا مِنْ خُزَّانِ الْجَنَّة قَالَ وَخُلِقَتْ الْمَلَائِكَة كُلّهمْ مِنْ نُور غَيْر هَذَا الْحَيّ قَالَ وَخُلِقَتْ الْجِنّ الَّذِينَ ذُكِرُوا فِي الْقُرْآن مِنْ مَارِج مِنْ نَار وَهُوَ لِسَان النَّار الَّذِي يَكُون فِي طَرَفهَا إِذَا أُلْهِبَتْ قَالَ وَخَلَقَ الْإِنْسَان مِنْ طِين فَأَوَّل مَنْ سَكَنَ الْأَرْض الْجِنّ فَأَفْسَدُوا فِيهَا وَسَفَكُوا الدِّمَاء وَقَتَلَ بَعْضهمْ بَعْضًا قَالَ فَبَعَثَ اللَّه إِلَيْهِمْ إِبْلِيس فِي جُنْد مِنْ الْمَلَائِكَة وَهُمْ هَذَا الْحَيّ الَّذِي يُقَال لَهُمْ الْجِنّ فَقَتَلَهُمْ إِبْلِيس وَمَنْ مَعَهُ حَتَّى أَلْحَقَهُمْ بِجَزَائِر الْبُحُور وَأَطْرَاف الْجِبَال فَلَمَّا فَعَلَ إِبْلِيس ذَلِكَ اِغْتَرَّ فِي نَفْسه فَقَالَ قَدْ صَنَعْت شَيْئًا لَمْ يَصْنَعهُ أَحَد قَالَ فَاطَّلَعَ اللَّه عَلَى ذَلِكَ مِنْ قَلْبه وَلَمْ تَطَّلِع عَلَيْهِ الْمَلَائِكَة الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ فَقَالَ اللَّه تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ : " إِنِّي جَاعِل فِي الْأَرْض خَلِيفَة " فَقَالَتْ الْمَلَائِكَة مُجِيبِينَ لَهُ : أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِد فِيهَا وَيَسْفِك الدِّمَاء كَمَا أَفْسَدَتْ الْجِنّ وَسَفَكَتْ الدِّمَاء وَإِنَّمَا بَعَثَتْنَا عَلَيْهِمْ لِذَلِكَ ؟ فَقَالَ اللَّه تَعَالَى " إِنِّي أَعْلَم مَا لَا تَعْلَمُونَ" يَقُول إِنِّي قَدْ اِطَّلَعَتْ عَلَى قَلْب إِبْلِيس عَلَى مَا لَمْ تَطَّلِعُوا عَلَيْهِ مِنْ كِبْره وَاغْتِرَاره قَالَ ثُمَّ أَمَرَ بِتُرْبَةِ آدَم فَرُفِعَتْ فَخَلَقَ اللَّه آدَم مِنْ طِين لَازِب وَاللَّازِب اللَّازِج الطَّيِّب مِنْ حَمَأ مَسْنُون مُنْتِن وَإِنَّمَا كَانَ حَمَأ مَسْنُونًا بَعْد التُّرَاب فَخَلَقَ مِنْهُ آدَم بِيَدِهِ قَالَ فَمَكَثَ أَرْبَعِينَ لَيْلَة جَسَدًا مُلْقًى وَكَانَ إِبْلِيس يَأْتِيه فَيَضْرِبهُ بِرِجْلِهِ فَيُصَلْصِل فَيُصَوِّت فَهُوَ قَوْل اللَّه تَعَالَى " مِنْ صَلْصَال كَالْفَخَّارِ " يَقُول كَالشَّيْءِ الْمُنْفَرِج الَّذِي لَيْسَ بِمُصْمَتٍ قَالَ ثُمَّ يَدْخُل فِي فِيهِ وَيَخْرُج مِنْ دُبُره وَيَدْخُل مِنْ دُبُره وَيَخْرُج مِنْ فِيهِ ثُمَّ يَقُول لَسْت شَيْئًا لِلصَّلْصَلَةِ وَلِشَيْءٍ مَا خُلِقْت وَلَئِنْ سُلِّطْت عَلَيْك لَأُهْلِكَنَّك وَلَئِنْ سُلِّطْت عَلَيَّ لَأَعْصِيَنَّك . قَالَ فَلَمَّا نَفَخَ اللَّه فِيهِ مِنْ رُوحه أَتَتْ النَّفْخَة مِنْ قِبَل رَأْسه فَجَعَلَ لَا يَجْرِي. شَيْء مِنْهَا فِي جَسَده إِلَّا صَارَ لَحْمًا وَدَمًا فَلَمَّا اِنْتَهَتْ النَّفْخَة إِلَى سُرَّته نَظَرَ إِلَى جَسَده فَأَعْجَبَهُ مَا رَأَى مِنْ جَسَده فَذَهَبَ لِيَنْهَض فَلَمْ يَقْدِر فَهُوَ قَوْل اللَّه تَعَالَى " وَخُلِقَ الْإِنْسَان عَجُولًا " قَالَ ضَجِرًا لَا صَبْر لَهُ عَلَى سَرَّاء وَلَا ضَرَّاء قَالَ : فَلَمَّا تَمَّتْ النَّفْخَة فِي جَسَده عَطَسَ فَقَالَ " الْحَمْد لِلَّهِ رَبّ الْعَالَمِينَ " بِإِلْهَامِ اللَّه فَقَالَ اللَّه لَهُ " يَرْحَمك اللَّه يَا آدَم" قَالَ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى : لِلْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ إِبْلِيس خَاصَّة دُون الْمَلَائِكَة الَّذِينَ فِي السَّمَاوَات اُسْجُدُوا لِآدَم فَسَجَدُوا كُلّهمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيس أَبَى وَاسْتَكْبَرَ لِمَا كَانَ حَدَثَ نَفْسه مِنْ الْكِبْر وَالِاغْتِرَار فَقَالَ لَا أَسْجُد لَهُ وَأَنَا خَيْر مِنْهُ وَأَكْبَر سِنًّا وَأَقْوَى خَلْقًا خَلَقْتنِي مِنْ نَار وَخَلَقْته مِنْ طِين يَقُول إِنَّ النَّار أَقْوَى مِنْ الطِّين قَالَ فَلَمَّا أَبَى إِبْلِيس أَنْ يَسْجُد أَبْلَسَهُ اللَّه أَيْ آيَسَهُ مِنْ الْخَيْر كُلّه وَجَعَلَهُ شَيْطَانًا رَجِيمًا عُقُوبَة لِمَعْصِيَتِهِ ثُمَّ عَلَّمَ آدَم الْأَسْمَاء كُلّهَا وَهِيَ هَذِهِ الْأَسْمَاء الَّتِي يَتَعَارَف بِهَا النَّاس إِنْسَان وَدَابَّة وَأَرْض وَسَهْل وَبَحْر وَجَبَل وَحِمَار وَأَشْبَاه ذَلِكَ مِنْ الْأُمَم وَغَيْرهَا ثُمَّ عَرَضَ هَذِهِ الْأَسْمَاء عَلَى أُولَئِكَ الْمَلَائِكَة يَعْنِي الْمَلَائِكَة الَّذِينَ كَانُوا مَعَ إِبْلِيس الَّذِينَ خُلِقُوا مِنْ نَار السَّمُوم وَقَالَ لَهُمْ " أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ" أَيْ يَقُول أَخْبِرُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ " إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ" إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ لِمَ أَجْعَل فِي الْأَرْض خَلِيفَة قَالَ : فَلَمَّا عَلِمْت الْمَلَائِكَة مَوْجِدَة اللَّه عَلَيْهِمْ فِيمَا تَكَلَّمُوا بِهِ مِنْ عِلْم الْغَيْب الَّذِي لَا يَعْلَمهُ غَيْره الَّذِي لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْم " قَالُوا سُبْحَانك " تَنْزِيهًا لِلَّهِ مِنْ أَنْ يَكُون أَحَد يَعْلَم الْغَيْب غَيْره تُبْنَا إِلَيْك" لَا عِلْم لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتنَا " تَبَرِّيًا مِنْهُمْ مِنْ عِلْم الْغَيْب إِلَّا مَا عَلَّمْتنَا كَمَا عَلَّمْت آدَم فَقَالَ" يَا آدَم أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ " يَقُول " أَخْبِرْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ " قَالَ " أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ" أَيَّتهَا الْمَلَائِكَة خَاصَّة " إِنِّي أَعْلَم غَيْب السَّمَاوَات وَالْأَرْض " وَلَا يَعْلَم غَيْرِي " وَأَعْلَم مَا تُبْدُونَ " يَقُول مَا تُظْهِرُونَ " وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ " يَقُول أَعْلَم السِّرّ كَمَا أَعْلَم الْعَلَانِيَة يَعْنِي مَا كَتَمَ إِبْلِيس فِي نَفْسه مِنْ الْكِبْر وَالِاغْتِرَار هَذَا سِيَاق غَرِيب وَفِيهِ أَشْيَاء فِيهَا نَظَر يَطُول مُنَاقَشَتهَا وَهَذَا الْإِسْنَاد إِلَى اِبْن عَبَّاس يُرْوَى بِهِ تَفْسِير مَشْهُور وَقَالَ السُّدِّيّ فِي تَفْسِيره عَنْ أَبِي مَالِك وَعَنْ أَبِي صَالِح عَنْ اِبْن عَبَّاس وَعَنْ مُرَّة عَنْ اِبْن مَسْعُود وَعَنْ أُنَاس مِنْ أَصْحَاب النَّبِيّ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا فَرَغَ اللَّه مِنْ خَلْق مَا أَحَبَّ اِسْتَوَى عَلَى الْعَرْش فَجَعَلَ إِبْلِيس عَلَى مُلْك السَّمَاء الدُّنْيَا وَكَانَ مِنْ قَبِيلَة مِنْ الْمَلَائِكَة يُقَال لَهُمْ الْجِنّ وَإِنَّمَا سُمُّوا الْجِنّ لِأَنَّهُمْ خُزَّانِ الْجَنَّة وَكَانَ إِبْلِيس مَعَ مُلْكه خَازِنًا فَوَقَعَ فِي صَدْره وَقَالَ : مَا أَعْطَانِي اللَّه هَذَا إِلَّا لِمَزِيَّةٍ لِي عَلَى الْمَلَائِكَة فَلَمَّا وَقَعَ ذَلِكَ الْكِبْر فِي نَفْسه اِطَّلَعَ اللَّه عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ اللَّه لِلْمَلَائِكَةِ" إِنِّي جَاعِل فِي الْأَرْض خَلِيفَة " فَقَالُوا رَبّنَا وَمَا يَكُون ذَلِكَ الْخَلِيفَة ؟ قَالَ يَكُون لَهُ ذُرِّيَّة يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْض وَيَتَحَاسَدُونَ وَيَقْتُل بَعْضهمْ بَعْضًا قَالُوا " أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِد فِيهَا وَيَسْفِك الدِّمَاء وَنَحْنُ نُسَبِّح بِحَمْدِك وَنُقَدِّس لَك ؟ قَالَ " إِنِّي أَعْلَم مَا لَا تَعْلَمُونَ " يَعْنِي مِنْ شَأْن إِبْلِيس . فَبَعَثَ اللَّه جِبْرِيل إِلَى الْأَرْض لِيَأْتِيَهُ بِطِينٍ مِنْهَا فَقَالَتْ الْأَرْض إِنِّي أَعُوذ بِاَللَّهِ مِنْك أَنْ تُنْقِص مِنِّي أَوْ تُشِينَنِي فَرَجَعَ وَلَمْ يَأْخُذ وَقَالَ يَا رَبّ إِنَّهَا عَاذَتْ بِك فَأَعَذْتهَا فَبَعَثَ مِيكَائِيل فَعَاذَتْ مِنْهُ فَعَاذَهَا فَرَجَعَ فَقَالَ كَمَا قَالَ جِبْرِيل فَبَعَثَ مَلَك الْمَوْت فَعَاذَتْ مِنْهُ فَقَالَ : وَأَنَا أَعُوذ بِاَللَّهِ أَنْ أَرْجِع وَلَمْ أُنَفِّذ أَمْره فَأَخَذَ مِنْ وَجْه الْأَرْض وَخَلَطَ وَلَمْ يَأْخُذ مِنْ مَكَان وَاحِد وَأَخَذَ مِنْ تُرْبَة حَمْرَاء وَبَيْضَاء وَسَوْدَاء فَلِذَلِكَ خَرَجَ بَنُو آدَم مُخْتَلِفِينَ فَصَعِدَ بِهِ قَبْل التُّرَاب حَتَّى عَادَ طِينًا لَازِبًا وَاللَّازِب هُوَ الَّذِي يَلْتَزِق بَعْضه بِبَعْضٍ ثُمَّ قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ " إِنِّي خَالِق بَشَرًا مِنْ طِين فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْت فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ " فَخَلَقَهُ اللَّه بِيَدِهِ لِئَلَّا يَتَكَبَّر إِبْلِيس عَنْهُ لِيَقُولَ لَهُ تَتَكَبَّر عَمَّا عَمِلْت بِيَدَيَّ وَلَمْ أَتَكَبَّر أَنَا عَنْهُ بِخَلْقِهِ بَشَرًا فَكَانَ جَسَدًا مِنْ طِين أَرْبَعِينَ سَنَة مِنْ مِقْدَار يَوْم الْجُمْعَة فَمَرَّتْ بِهِ الْمَلَائِكَة فَفَزِعُوا مِنْهُ لَمَّا رَأَوْهُ فَكَانَ أَشَدّهمْ فَزَعًا مِنْهُ إِبْلِيس فَكَانَ يَمُرّ بِهِ فَيَضْرِبهُ فَيُصَوِّت الْجَسَد كَمَا يُصَوِّت الْفَخَّار يَكُون لَهُ صَلْصَلَة فَذَلِكَ حِين يَقُول " مِنْ صَلْصَال كَالْفَخَّارِ " وَيَقُول لِأَمْرٍ مَا خُلِقْت وَدَخَلَ مِنْ فِيهِ فَخَرَجَ مِنْ دُبُره وَقَالَ لِلْمَلَائِكَةِ لَا تَرْهَبُوا مِنْ هَذَا فَإِنَّ رَبّكُمْ صَمَدٌ وَهَذَا أَجْوَف لَئِنْ سُلِّطْت عَلَيْهِ لَأُهْلِكَنَّهُ فَلَمَّا بَلَغَ الْحِين الَّذِي يُرِيد اللَّه عَزَّ وَجَلَّ أَنْ يَنْفُخ فِيهِ الرُّوح قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ إِذَا نَفَخْت فِيهِ مِنْ رُوحِي فَاسْجُدُوا لَهُ فَلَمَّا نَفَخَ فِيهِ الرُّوح فَدَخَلَ الرُّوح فِي رَأْسه عَطَسَ فَقَالَتْ الْمَلَائِكَة قُلْ الْحَمْد لِلَّهِ فَقَالَ فَقَالَ لَهُ اللَّه " يَرْحَمك اللَّه" فَلَمَّا دَخَلَتْ الرُّوح فِي عَيْنَيْهِ نَظَرَ إِلَى ثِمَار الْجَنَّة فَلَمَّا دَخَلَ الرُّوح إِلَى جَوْفه اِشْتَهَى الطَّعَام فَوَثَبَ قَبْل أَنْ تَبْلُغ الرُّوح رِجْلَيْهِ عَجْلَان إِلَى ثِمَار الْجَنَّة فَذَلِكَ حِين يَقُول اللَّه تَعَالَى " خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَل" فَسَجَدَ الْمَلَائِكَة كُلّهمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيس أَبَى أَنْ يَكُون مَعَ السَّاجِدِينَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ قَالَ اللَّه لَهُ مَا مَنَعَك أَنْ تَسْجُد إِذْ أَمَرْتُك لِمَا خَلَقْت بِيَدَيَّ ؟ قَالَ أَنَا خَيْر مِنْهُ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُد لِبَشَرٍ خَلَقْته مِنْ طِين قَالَ اللَّه لَهُ " اُخْرُجْ مِنْهَا فَمَا يَكُون لَك " يَعْنِي مَا يَنْبَغِي لَك " أَنْ تَتَكَبَّر فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّك مِنْ الصَّاغِرِينَ " وَالصِّغَار هُوَ الذُّلّ قَالَ وَعَلَّمَ آدَم الْأَسْمَاء كُلّهَا ثُمَّ عَرَضَ الْخَلْق عَلَى الْمَلَائِكَة" فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ" أَنَّ بَنِي آدَم يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْض وَيَسْفِكُونَ الدِّمَاء" فَقَالُوا سُبْحَانك لَا عِلْم لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتنَا إِنَّك أَنْتَ الْعَلِيم الْحَكِيم " قَالَ اللَّه يَا آدَم أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَم غَيْب السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَأَعْلَم مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ قَالَ : قَوْلهمْ " أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِد فِيهَا " فَهَذَا الَّذِي أَبْدُوا " وَأَعْلَم مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ" يَعْنِي مَا أَسَرَّ إِبْلِيس فِي نَفْسه مِنْ الْكِبْر فَهَذَا الْإِسْنَاد إِلَى هَؤُلَاءِ الصَّحَابَة مَشْهُور فِي تَفْسِير السُّدِّيّ وَيَقَع فِيهِ إِسْرَائِيلِيَّات كَثِيرَة فَلَعَلَّ بَعْضهَا مُدْرَج لَيْسَ مِنْ كَلَام الصَّحَابَة أَوْ أَنَّهُمْ أَخَذُوهُ مِنْ بَعْض الْكُتُب الْمُتَقَدِّمَة وَاَللَّه أَعْلَم . وَالْحَاكِم يَرْوِي فِي مُسْتَدْرَكه بِهَذَا الْإِسْنَاد بِعَيْنِهِ أَشْيَاء وَيَقُول عَلَى شَرْط الْبُخَارِيّ. وَالْغَرَض أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْمَلَائِكَة بِالسُّجُودِ لِآدَم دَخَلَ إِبْلِيس فِي خِطَابهمْ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنْ عُنْصُرهمْ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ قَدْ تَشَبَّهَ بِهِمْ وَتَوَسَّمَ بِأَفْعَالِهِمْ فَلِهَذَا دَخَلَ فِي الْخِطَاب لَهُمْ وَذُمَّ فِي مُخَالَفَة الْأَمْر وَسَنَبْسُطُ الْمَسْأَلَة إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى عِنْد قَوْله" إِلَّا إِبْلِيس كَانَ مِنْ الْجِنّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْر رَبّه " وَلِهَذَا قَالَ : مُحَمَّد بْن إِسْحَاق عَنْ خَلَّاد بْن عَطَاء عَنْ طَاوُس عَنْ اِبْن عَبَّاس قَالَ : كَانَ إِبْلِيس قَبْل أَنْ يَرْكَب الْمَعْصِيَة مِنْ الْمَلَائِكَة اِسْمه عَزَازِيل وَكَانَ مِنْ سُكَّان الْأَرْض وَكَانَ مِنْ أَشَدّ الْمَلَائِكَة اِجْتِهَادًا وَأَكْثَرهمْ عِلْمًا فَذَلِكَ دَعَاهُ إِلَى الْكِبْر وَكَانَ مِنْ حَيّ يُسَمُّونَ جِنًّا. وَفِي رِوَايَة عَنْ خَلَّاد عَنْ عَطَاء عَنْ طَاوُس أَوْ مُجَاهِد عَنْ اِبْن عَبَّاس أَوْ غَيْره بِنَحْوِهِ . وَقَالَ اِبْن أَبِي حَاتِم حَدَّثَنَا أَبِي حَدَّثَنَا سَعِيد بْن سُلَيْمَان حَدَّثَنَا عَبَّاد يَعْنِي اِبْن الْعَوَّام عَنْ سُفْيَان بْن حُسَيْن عَنْ يَعْلَى بْن مُسْلِم عَنْ سَعِيد بْن جُبَيْر عَنْ اِبْن عَبَّاس قَالَ : كَانَ إِبْلِيس اِسْمه عَزَازِيل وَكَانَ مِنْ أَشْرَاف الْمَلَائِكَة مِنْ ذَوِي الْأَجْنِحَة الْأَرْبَعَة ثُمَّ أُبْلِسَ بَعْدُ وَقَالَ سُنَيْد : عَنْ حَجَّاج عَنْ اِبْن جُرَيْج قَالَ : قَالَ اِبْن عَبَّاس : كَانَ إِبْلِيس مِنْ أَشْرَاف الْمَلَائِكَة وَأَكْرَمهمْ قَبِيلَة وَكَانَ خَازِنًا عَلَى الْجِنَان وَكَانَ لَهُ سُلْطَان سَمَاء الدُّنْيَا وَكَانَ لَهُ سُلْطَان عَلَى الْأَرْض وَهَكَذَا رَوَى الضَّحَّاك وَغَيْره عَنْ اِبْن عَبَّاس سَوَاء . وَقَالَ صَالِح مَوْلَى التَّوْأَمَة عَنْ اِبْن عَبَّاس : إِنَّ مِنْ الْمَلَائِكَة قَبِيلًا يُقَال لَهُمْ الْجِنّ وَكَانَ إِبْلِيس مِنْهُمْ وَكَانَ يُوَسْوِس مَا بَيْن السَّمَاء وَالْأَرْض فَعَصَى فَمَسَخَهُ اللَّه شَيْطَانًا رَجِيمًا رَوَاهُ اِبْن جَرِير . وَقَالَ قَتَادَة عَنْ سَعِيد بْن الْمُسَيِّب : كَانَ إِبْلِيس رَئِيس مَلَائِكَة سَمَاء الدُّنْيَا . وَقَالَ اِبْن جَرِير : حَدَّثَنَا مُحَمَّد بْن بَشَّار حَدَّثَنَا عَدِيّ بْن أَبِي عَدِيّ عَنْ عَوْف عَنْ الْحَسَن قَالَ : مَا كَانَ إِبْلِيس مِنْ الْمَلَائِكَة طَرْفَة عَيْن قَطُّ وَإِنَّهُ لَأَصْل الْجِنّ كَمَا أَنَّ آدَم أَصْل الْإِنْس وَهَذَا إِسْنَاد صَحِيح عَنْ الْحَسَن وَهَكَذَا قَالَ عَبْد الرَّحْمَن بْن زَيْد بْن أَسْلَمَ سَوَاء . وَقَالَ شَهْر بْن حَوْشَب : كَانَ إِبْلِيس مِنْ الْجِنّ الَّذِينَ طَرَدَتْهُمْ الْمَلَائِكَة فَأَسَرَّهُ بَعْض الْمَلَائِكَة فَذَهَبَ بِهِ إِلَى السَّمَاء رَوَاهُ اِبْن جَرِير . وَقَالَ سُنَيْد بْن دَاوُد : حَدَّثَنَا هُشَيْم أَنْبَأَنَا عَبْد الرَّحْمَن بْن يَحْيَى عَنْ مُوسَى بْن نُمَيْر وَعُثْمَان بْن سَعِيد بْن كَامِل عَنْ سَعْد بْن مَسْعُود قَالَ : كَانَتْ الْمَلَائِكَة تُقَاتِل الْجِنّ فَسُبِيَ إِبْلِيس وَكَانَ صَغِيرًا فَكَانَ مَعَ الْمَلَائِكَة يَتَعَبَّد مَعَهَا فَلَمَّا أُمِرُوا بِالسُّجُودِ لِآدَم سَجَدُوا فَأَبَى إِبْلِيس فَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى " إِلَّا إِبْلِيس كَانَ مِنْ الْجِنّ " وَقَالَ اِبْن جَرِير حَدَّثَنَا مُحَمَّد بْن سِنَان الْبَزَّار حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِم عَنْ شَرِيك عَنْ رَجُل عَنْ عِكْرِمَة عَنْ اِبْن عَبَّاس قَالَ : إِنَّ اللَّه خَلَقَ خَلْقًا فَقَالَ اُسْجُدُوا لِآدَم فَقَالُوا لَا نَفْعَل فَبَعَثَ اللَّه عَلَيْهِمْ نَارًا فَأَحْرَقَتْهُمْ ثُمَّ خَلَقَ خَلْقًا آخَر فَقَالَ " إِنِّي خَالِق بَشَرًا مِنْ طِين" اُسْجُدُوا لِآدَم قَالَ فَأَبَوْا فَبَعَثَ اللَّه عَلَيْهِمْ نَارًا فَأَحْرَقَتْهُمْ ثُمَّ خَلَقَ هَؤُلَاءِ فَقَالَ اُسْجُدُوا لِآدَم قَالُوا نَعَمْ وَكَانَ إِبْلِيس مِنْ أُولَئِكَ الَّذِينَ أَبَوْا أَنْ يَسْجُدُوا لِآدَم - وَهَذَا غَرِيب وَلَا يَكَاد يَصِحّ إِسْنَاده فَإِنَّ فِيهِ رَجُلًا مُبْهَمًا وَمِثْله لَا يُحْتَجّ بِهِ وَاَللَّه أَعْلَم. وَقَالَ : اِبْن أَبِي حَاتِم حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيد الْأَشَجّ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَة حَدَّثَنَا صَالِح بْن حَيَّان حَدَّثَنَا عَبْد اللَّه بْن بُرَيْدَة : قَوْله تَعَالَى " وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ " مِنْ الَّذِينَ أَبَوْا فَأَحْرَقَتْهُمْ النَّار وَقَالَ أَبُو جَعْفَر رَضِيَ اللَّه عَنْهُ عَنْ الرَّبِيع عَنْ أَبِي الْعَالِيَة " وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ " يَعْنِي مِنْ الْعَاصِينَ وَقَالَ السُّدِّيّ " وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ " الَّذِينَ لَمْ يَخْلُقهُمْ اللَّه يَوْمَئِذٍ يَكُونُونَ بَعْد وَقَالَ مُحَمَّد بْن كَعْب الْقُرَظِيّ اِبْتَدَأَ اللَّه خَلْق إِبْلِيس مِنْ الْكُفْر وَالضَّلَالَة وَعَمِلَ بِعَمَلِ الْمَلَائِكَة فَصَيَّرَهُ اللَّه إِلَى مَا أَبْدَى عَلَيْهِ خَلْقه عَلَى الْكُفْر قَالَ اللَّه تَعَالَى " وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ" وَقَالَ قَتَادَة فِي قَوْله تَعَالَى " وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اُسْجُدُوا لِآدَم " فَكَانَتْ الطَّاعَة لِلَّهِ وَالسَّجْدَة لِآدَم أَكْرَمَ اللَّه آدَم أَنْ أَسْجَدَ لَهُ مَلَائِكَته وَقَالَ بَعْض النَّاس كَانَ هَذَا سُجُود تَحِيَّة وَسَلَام وَإِكْرَام كَمَا قَالَ تَعَالَى " وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْش وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيل رُؤْيَايَ مِنْ قَبْل قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا " وَقَدْ كَانَ هَذَا مَشْرُوعًا فِي الْأُمَم الْمَاضِيَة وَلَكِنَّهُ نُسِخَ فِي مِلَّتنَا . قَالَ مُعَاذ : قَدِمْت الشَّام فَرَأَيْتهمْ يَسْجُدُونَ لِأَسَاقِفَتِهِمْ وَعُلَمَائِهِمْ فَأَنْتَ يَا رَسُول اللَّه أَحَقّ أَنْ يُسْجَد لَك فَقَالَ " لَا . لَوْ كُنْت آمِرًا بَشَرًا أَنْ يَسْجُد لِبَشَرٍ لَأَمَرْت الْمَرْأَة أَنْ تَسْجُد لِزَوْجِهَا مِنْ عِظَم حَقّه عَلَيْهَا " وَرَجَّحَهُ الرَّازِيّ وَقَالَ بَعْضهمْ بَلْ كَانَتْ السَّجْدَة لِلَّهِ وَآدَم قِبْلَة فِيهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى " أَقِمْ الصَّلَاة لِدُلُوكِ الشَّمْس " وَفِي هَذَا التَّنْظِير نَظَر وَالْأَظْهَر أَنَّ الْقَوْل الْأَوَّل أَوْلَى وَالسَّجْدَة لِآدَم إِكْرَامًا وَإِعْظَامًا وَاحْتِرَامًا وَسَلَامًا وَهِيَ طَاعَة لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ لِأَنَّهَا اِمْتِثَال لِأَمْرِهِ تَعَالَى . وَقَدْ قَوَّاهُ الرَّازِيّ فِي تَفْسِيره وَضَعَّفَ مَا عَدَاهُ مِنْ الْقَوْلَيْنِ الْآخَرَيْنِ وَهُمَا كَوْنه جُعِلَ قِبْلَة إِذْ لَا يَظْهَر فِيهِ شَرَف وَالْآخَر أَنَّ الْمُرَاد بِالسُّجُودِ الْخُضُوع لَا الِانْحِنَاء وَوَضْع الْجَبْهَة عَلَى الْأَرْض وَهُوَ ضَعِيف كَمَا قَالَ وَقَالَ قَتَادَة فِي قَوْله تَعَالَى " فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيس أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ " حَسَدَ عَدُوّ اللَّه إِبْلِيس آدَم عَلَيْهِ السَّلَام عَلَى مَا أَعْطَاهُ اللَّه مِنْ الْكَرَامَة وَقَالَ أَنَا نَارِيّ وَهَذَا طِينِيّ وَكَانَ بَدْء الذُّنُوب الْكِبْر اِسْتَكْبَرَ عَدُوّ اللَّه أَنْ يَسْجُد لِآدَم عَلَيْهِ السَّلَام قُلْت وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيح " لَا يَدْخُل الْجَنَّة مَنْ كَانَ فِي قَلْبه مِثْقَال حَبَّة مِنْ خَرْدَل مِنْ كِبْر " وَقَدْ كَانَ فِي قَلْب إِبْلِيس مِنْ الْكِبْر - وَالْكُفْر - وَالْعِنَاد مَا اِقْتَضَى طَرْده وَإِبْعَاده عَنْ جِنَاب الرَّحْمَة وَحَضْرَة الْقُدْس قَالَ بَعْض الْمُعْرِبِينَ وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ أَيْ وَصَارَ مِنْ الْكَافِرِينَ بِسَبَبِ اِمْتِنَاعه كَمَا قَالَ " فَكَانَ مِنْ الْمُغْرَقِينَ" وَقَالَ " فَتَكُونَا مِنْ الظَّالِمِينَ " وَقَالَ الشَّاعِر : بِتَيْهَاءَ قَفْر وَالْمَطِيُّ كَأَنَّهَا قَطَا الْحَزْن قَدْ كَانَتْ فِرَاخًا بُيُوضُهَا أَيْ قَدْ صَارَتْ وَقَالَ اِبْن فُورَك تَقْدِيره وَقَدْ كَانَ فِي عِلْم اللَّه مِنْ الْكَافِرِينَ وَرَجَّحَهُ الْقُرْطُبِيّ وَذَكَرَ هَاهُنَا مَسْأَلَة فَقَالَ : قَالَ عُلَمَاؤُنَا مَنْ أَظْهَرَ اللَّه عَلَى يَدَيْهِ مِمَّنْ لَيْسَ بِنَبِيٍّ كَرَامَات وَخَوَارِق الْعَادَات فَلَيْسَ ذَلِكَ دَالًّا عَلَى وِلَايَته خِلَافًا لِبَعْضِ الصُّوفِيَّة وَالرَّافِضَة هَذَا لَفْظه ثُمَّ اِسْتَدَلَّ عَلَى مَا قَالَ بِأَنَّا لَا نَقْطَع بِهَذَا الَّذِي جَرَى الْخَارِق عَلَى يَدَيْهِ أَنَّهُ يُوَافِي اللَّه بِالْإِيمَانِ وَهُوَ لَا يَقْطَع بِنَفْسِهِ لِذَلِكَ يَعْنِي وَالْوَلِيّ الَّذِي يَقْطَع لَهُ بِذَلِكَ الْأَمْر قُلْت وَقَدْ اِسْتَدَلَّ بَعْضهمْ عَلَى أَنَّ الْخَارِق قَدْ يَكُون عَلَى يَد غَيْر الْوَلِيّ بَلْ قَدْ يَكُون عَلَى يَد الْفَاجِر وَالْكَافِر أَيْضًا بِمَا ثَبَتَ عَنْ اِبْن صَيَّاد أَنَّهُ قَالَ هُوَ الدُّخّ حِين خَبَّأَ لَهُ رَسُول اللَّه صَلَّى اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ " فَارْتَقِبْ يَوْم تَأْتِي السَّمَاء بِدُخَانٍ مُبِين " وَبِمَا كَانَ يَصْدُر عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَمْلَأ الطَّرِيق إِذَا غَضِبَ حَتَّى ضَرَبَهُ عَبْد اللَّه بْن عُمَر وَبِمَا ثَبَتَتْ بِهِ الْأَحَادِيث عَنْ الدَّجَّال بِمَا يَكُون عَلَى يَدَيْهِ مِنْ الْخَوَارِق الْكَثِيرَة مِنْ أَنَّهُ يَأْمُر السَّمَاء أَنْ تُمْطِر فَتُمْطِر وَالْأَرْض أَنْ تُنْبِت فَتُنْبِت وَتَتْبَعهُ كُنُوز الْأَرْض مِثْل الْيَعَاسِيب وَأَنْ يَقْتُل ذَلِكَ الشَّابّ ثُمَّ يُحْيِيه إِلَى غَيْر ذَلِكَ مِنْ الْأُمُور الْمَهُولَة . وَقَدْ قَالَ : يُونُس بْن عَبْد الْأَعْلَى الصَّدَفِيّ قُلْت لِلشَّافِعِيِّ كَانَ اللَّيْث بْن سَعْد يَقُول : إِذَا رَأَيْتُمْ الرَّجُل يَمْشِي عَلَى الْمَاء وَيَطِير فِي الْهَوَاء فَلَا تَغْتَرُّوا بِهِ حَتَّى تَعْرِضُوا أَمْره عَلَى الْكِتَاب وَالسُّنَّة فَقَالَ الشَّافِعِيّ : قَصَّرَ اللَّيْث رَحِمَهُ اللَّه بَلْ إِذَا رَأَيْتُمْ الرَّجُل يَمْشِي عَلَى الْمَاء وَيَطِير فِي الْهَوَاء فَلَا تَغْتَرُّوا بِهِ حَتَّى تَعْرِضُوا أَمْره عَلَى الْكِتَاب وَالسُّنَّة وَقَدْ حَكَى الرَّازِيّ وَغَيْره قَوْلَيْنِ لِلْعُلَمَاءِ هَلْ الْمَأْمُور بِالسُّجُودِ لِآدَم خَاصّ بِمَلَائِكَةِ الْأَرْض أَوْ عَامّ بِمَلَائِكَةِ السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَقَدْ رَجَّحَ كِلَا مِنْ الْقَوْلَيْنِ طَائِفَة وَظَاهِر الْآيَة الْكَرِيمَة الْعُمُوم" فَسَجَدَ الْمَلَائِكَة كُلّهمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيس " فَهَذِهِ أَرْبَعَة أَوْجُه مُقَوِّيَة لِلْعُمُومِ وَاَللَّه أَعْلَم .

تفسير الطبري

الْقَوْل فِي تَأْوِيل قَوْله تَعَالَى : { وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اُسْجُدُوا لِآدَم فَسَجَدُوا إلَّا إبْلِيس أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ } قَالَ أَبُو جَعْفَر : أَمَّا قَوْله : { وَإِذْ قُلْنَا } فَمَعْطُوف عَلَى قَوْله : { وَإِذْ قَالَ رَبّك لِلْمَلَائِكَةِ } كَأَنَّهُ قَالَ جَلَّ ذِكْره لِلْيَهُودِ الَّذِينَ كَانُوا بَيْن ظَهْرَانَيْ مُهَاجِر رَسُول اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وسَلَّمَ مِنْ بَنِي إسْرَائِيل مُعَدِّدًا عَلَيْهِمْ نِعَمه , وَمُذَكِّرهمْ آلَاءَهُ عَلَى نَحْو الَّذِي وَصَفْنَا فِيمَا مَضَى قَبْل : اُذْكُرُوا فَعَلَيَّ بِكُمْ إذْ أَنْعَمْت عَلَيْكُمْ , فَخَلَقْت لَكُمْ مَا فِي الْأَرْض جَمِيعًا , وَإِذْ قُلْت لِلْمَلَائِكَةِ إنِّي جَاعِل فِي الْأَرْض خَلِيفَة , فَكَرَّمْت أَبَاكُمْ آدَم بِمَا آتَيْته مِنْ عِلْمِي وَفَضْلِي وَكَرَامَتِي , وَإِذْ أَسْجَدْت لَهُ مَلَائِكَتِي فَسَجَدُوا لَهُ . ثُمَّ اسْتَثْنَى مِنْ جَمِيعهمْ إبْلِيس , فَدَلَّ بِاسْتِثْنَائِهِ إيَّاهُ مِنْهُمْ عَلَى أَنَّهُ مِنْهُمْ , وَأَنَّهُ مِمَّنْ قَدْ أَمَرَ بِالسُّجُودِ مَعَهُمْ , كَمَا قَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ : { إلَّا إبْلِيس لَمْ يَكُنْ مِنْ السَّاجِدِينَ قَالَ مَا مَنَعَك أَلَّا تَسْجُد إذْ أَمَرْتُك } 7 11 : 12 فَأَخْبَرَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ أَنَّهُ قَدْ أَمَرَ إبْلِيس فِيمَنْ أَمَرَهُ مِنْ الْمَلَائِكَة بِالسُّجُودِ لِآدَم . ثُمَّ اسْتَثْنَاهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ مِمَّا أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ فَعَلُوهُ مِنْ السُّجُود لِآدَم , فَأَخْرَجَهُ مِنْ الصِّفَة الَّتِي وَصَفَهُمْ بِهَا مِنْ الطَّاعَة لِأَمْرِهِ وَنَفَى عَنْهُ مَا أَثَبَتَهُ لِمَلَائِكَتِهِ مِنْ السُّجُود لِعَبْدِهِ آدَم . ثُمَّ اخْتَلَفَ أَهْل التَّأْوِيل فِيهِ هَلْ هُوَ مِنْ الْمَلَائِكَة أَمْ هُوَ مِنْ غَيْرهمْ ؟ فَقَالَ بَعْضهمْ بِمَا : 573 - حَدَّثَنَا بِهِ أَبُو كُرَيْبٍ , قَالَ : حَدَّثَنَا عُثْمَان بْن سَعِيد , عَنْ بِشْر بْن عُمَارَة , عَنْ أَبِي رَوْق عَنْ الضَّحَّاك , عَنْ ابْن عَبَّاس , قَالَ : كَانَ إبْلِيس مِنْ حَيّ مِنْ أَحْيَاء الْمَلَائِكَة , يُقَال لَهُمْ " الْجِنّ " خُلِقُوا مِنْ نَار السَّمُوم مِنْ بَيْن الْمَلَائِكَة . قَالَ : فَكَانَ اسْمه الْحَارِث . قَالَ : وَكَانَ خَازِنًا مِنْ خُزَّانِ الْجَنَّة . قَالَ : وَخُلِقَتْ الْمَلَائِكَة مِنْ نُور غَيْر هَذَا الْحَيّ . قَالَ : وَخُلِقَتْ الْجِنّ الَّذِينَ ذَكَرُوا فِي الْقُرْآن مِنْ مَارِج مِنْ نَار , وَهُوَ لِسَان النَّار الَّذِي يَكُون فِي طَرَفهَا إذَا الْتَهَبَتْ . 574 - وَحَدَّثَنَا ابْن حُمَيْدٍ , قَالَ : حَدَّثَنَا سَلَمَة , عَنْ ابْن إسْحَاق , عَنْ خَلَّاد , عَنْ عَطَاء , عَنْ طَاوُس , عَنْ ابْن عَبَّاس , قَالَ : كَانَ إبْلِيس قَبْل أَنْ يَرْكَب الْمَعْصِيَة مِنْ الْمَلَائِكَة اسْمه عَزَازِيل , وَكَانَ مِنْ سُكَّان الْأَرْض وَكَانَ مِنْ أَشَدّ الْمَلَائِكَة اجْتِهَادًا وَأَكْثَرهمْ عِلْمًا , فَذَلِكَ دَعَاهُ إلَى الْكِبْر , وَكَانَ مِنْ حَيّ يُسَمَّوْنَ حِنًّا . 575 - وَحَدَّثَنَا بِهِ ابْن حُمَيْدٍ مَرَّة أُخْرَى , قَالَ : حَدَّثَنَا سَلَمَة , عَنْ ابْن إسْحَاق , عَنْ خَلَّاد , عَنْ عَطَاء , عَنْ طَاوُس , أَوْ مُجَاهِد أَبِي الْحَجَّاج , عَنْ ابْن عَبَّاس وَغَيْره بِنَحْوِهِ , إلَّا أَنَّهُ قَالَ : كَانَ مَلِكًا مِنْ الْمَلَائِكَة اسْمه عَزَازِيل , وَكَانَ مِنْ سُكَّان الْأَرْض وَعُمَّارهَا , وَكَانَ سُكَّان الْأَرْض فِيهِمْ يُسَمَّوْنَ الْجِنّ مِنْ بَيْن الْمَلَائِكَة . 576 - وَحَدَّثَنِي مُوسَى بْن هَارُونَ قَالَ : حَدَّثَنَا عَمْرو بْن حَمَّاد , قَالَ : حَدَّثَنَا أَسْبَاط , عَنْ السُّدِّيّ فِي خَبَر ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي مَالِك , وَعَنْ أَبِي صَالِح , عَنْ ابْن عَبَّاس , وَعَنْ مُرَّة , عَنْ ابْن مَسْعُود , وَعَنْ نَاس مِنْ أَصْحَاب النَّبِيّ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وسَلَّمَ : جَعَلَ إبْلِيس عَلَى مُلْك سَمَاء الدُّنْيَا , وَكَانَ مِنْ قَبِيلَة مِنْ الْمَلَائِكَة يُقَال لَهُمْ الْجِنّ , وَإِنَّمَا سُمُّوا الْجِنّ لِأَنَّهُمْ خُزَّان الْجَنَّة , وَكَانَ إبْلِيس مَعَ مُلْكه خَازِنًا . 577 - وَحَدَّثَنَا الْقَاسِم بْن الْحَسَن , قَالَ : حَدَّثَنَا حُسَيْن , قَالَ : حَدَّثَنِي حَجَّاج , عَنْ ابْن جُرَيْجٍ , قَالَ : قَالَ ابْن عَبَّاس : كَانَ إبْلِيس مِنْ أَشْرَاف الْمَلَائِكَة وَأَكْرَمهمْ قَبِيلَة وَكَانَ خَازِنًا عَلَى الْجِنَان , وَكَانَ لَهُ سُلْطَان سَمَاء الدُّنْيَا , وَكَانَ لَهُ سُلْطَان الْأَرْض . قَالَ : قَالَ ابْن عَبَّاس : وَقَوْله : { كَانَ مِنْ الْجِنّ } , إنَّمَا يُسَمَّى بِالْجِنَانِ أَنَّهُ كَانَ خَازِنًا عَلَيْهَا , كَمَا يُقَال لِلرَّجُلِ : مَكِّيّ , وَمَدَنِي , وَكُوفِيّ , وَبَصْرِيّ . قَالَ ابْن جُرَيْجٍ : وَقَالَ آخَرُونَ : هُمْ سِبْط مِنْ الْمَلَائِكَة قَبِيلَة , فَكَانَ اسْم قَبِيلَته الْجِنّ . 578 - وَحَدَّثَنَا الْقَاسِم , قَالَ : حَدَّثَنَا الْحُسَيْن , قَالَ : حَدَّثَنِي حَجَّاج , عَنْ ابْن جُرَيْجٍ , عَنْ صَالِح مَوْلَى التَّوْأَمَة وَشَرِيك بْن أَبِي نَمِر أَحَدهمَا أَوْ كِلَاهُمَا , عَنْ ابْن عَبَّاس , قَالَ : إنَّ مِنْ الْمَلَائِكَة قَبِيلَة مِنْ الْجِنّ , وَكَانَ إبْلِيس مِنْهَا , وَكَانَ يَسُوس مَا بَيْن السَّمَاء وَالْأَرْض . وَحُدِّثْت عَنْ الْحَسَن بْن الْفَرَج , قَالَ : سَمِعْت أَبَا مُعَاذ الْفَضْل بْن خَالِد , قَالَ : أَخْبَرَنَا عُبَيْد بْن سُلَيْمَان , قَالَ : سَمِعْت الضَّحَّاك بْن مُزَاحِم , يَقُول فِي قَوْله : { فَسَجَدُوا إلَّا إبْلِيس كَانَ مِنْ الْجِنّ } 18 50 قَالَ : كَانَ ابْن عَبَّاس يَقُول : إنَّ إبْلِيس كَانَ مِنْ أَشَرَف الْمَلَائِكَة وَأَكْرَمهمْ قَبِيلَة , ثُمَّ ذَكَرَ مِثْل حَدِيث ابْن جُرَيْجٍ الْأَوَّل سَوَاء . 579 - وَحَدَّثَنَا مُحَمَّد بْن الْمُثَنَّى , قَالَ : حَدَّثَنِي شَيْبَان , قَالَ : حَدَّثَنَا سَلَّامُ بْن مِسْكِين , عَنْ قَتَادَةَ , عَنْ سَعِيد بْن الْمُسَيِّب , قَالَ : كَانَ إبْلِيس رَئِيس مَلَائِكَة سَمَاء الدُّنْيَا . 580 - وَحَدَّثَنَا بِشْر بْن مُعَاذ , قَالَ : حَدَّثَنَا يَزِيد , قَالَ : حَدَّثَنَا سَعِيد , عَنْ قَتَادَةَ قَوْله : { وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اُسْجُدُوا لِآدَم فَسَجَدُوا إلَّا إبْلِيس كَانَ مِنْ الْجِنّ } 18 50 كَانَ مِنْ قَبِيل مِنْ الْمَلَائِكَة يُقَال لَهُمْ الْجِنّ . وَكَانَ ابْن عَبَّاس يَقُول : لَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ الْمَلَائِكَة لَمْ يُؤْمَر بِالسُّجُودِ وَكَانَ عَلَى خِزَانَة سَمَاء الدُّنْيَا . قَالَ : وَكَانَ قَتَادَةَ يَقُول : جَنَّ عَنْ طَاعَة رَبّه . وَحَدَّثَنَا الْحُسَيْن بْن يَحْيَى , قَالَ : أَخْبَرَنَا عَبْد الرَّزَّاق , قَالَ : أَخْبَرَنَا مَعْمَر , عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْله { إلَّا إبْلِيس كَانَ مِنْ الْجِنّ } 18 50 قَالَ : كَانَ مِنْ قَبِيل مِنْ الْمَلَائِكَة يُقَال لَهُمْ الْجِنّ . 581 - وَحَدَّثَنَا ابْن حُمَيْدٍ , قَالَ : حَدَّثَنَا سَلَمَة , قَالَ : حَدَّثَنَا مُحَمَّد بْن إسْحَاق , قَالَ : أَمَّا الْعَرَب فَيَقُولُونَ : مَا الْجِنّ إلَّا كُلّ مِنْ اجْتَنَّ فَلَمْ يُرَ . وَأَمَّا قَوْله : { إلَّا إبْلِيس كَانَ مِنْ الْجِنّ } 18 50 أَيْ كَانَ مِنْ الْمَلَائِكَة , وَذَلِكَ أَنَّ الْمَلَائِكَة اجْتَنُّوا فَلَمْ يُرَوْا , وَقَدْ قَالَ اللَّه جَلَّ ثَنَاؤُهُ { وَجَعَلُوا بَيْنه وَبَيْن الْجِنَّة نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتْ الْجِنَّة إنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } 37 158 وَذَلِكَ لِقَوْلِ قُرَيْش : إنَّ الْمَلَائِكَة بَنَات اللَّه . فَيَقُول اللَّه : إنْ تَكُنْ الْمَلَائِكَة بَنَاتِي فَإِبْلِيس مِنْهَا , وَقَدْ جَعَلُوا بَيْنِي وَبَيْن إبْلِيس وَذُرِّيَّته نَسَبًا . قَالَ : وَقَدْ قَالَ الْأَعْشَى , أَعْشَى بَنِي قَيْس بْن ثَعْلَبَة الْبَكْرِيّ , وَهُوَ يَذْكُر سُلَيْمَان بْن دَاوُد وَمَا أَعْطَاهُ اللَّه : وَلَوْ كَانَ شَيْء خَالِدًا أَوْ مُعَمَّرًا لَكَانَ سُلَيْمَان الْبَرِيّ مِنْ الدَّهْر بَرَاهُ إلَهِي وَاصْطَفَاهُ عباده وَمَلَّكَهُ ما بين ثُرْيَا إلَى مِصْر وَسَخَّرَ مِنْ جِنّ الْمَلَائِك تِسْعَة قِيَامًا لَدَيْهِ يَعْمَلُونَ بِلَا أَجْر قَالَ : فَأَبَتْ الْعَرَب فِي لُغَتهَا إلَّا أَنَّ " الْجِنّ " كُلّ مَا اجْتَنَّ . يَقُول : مَا سَمَّى اللَّه الْجِنّ إلَّا أَنَّهُمْ اجْتَنُّوا فَلَمْ يُرَوْا , وَمَا سُمِّيَ بَنِي آدَم الْإِنْس إلَّا أَنَّهُمْ ظَهَرُوا فَلَمْ يَجْتَنُّوا , فَمَا ظَهَرَ فَهُوَ إنْس , وَمَا اجْتَنَّ فَلَمْ يُرَ فَهُوَ جِنّ . وَقَالَ آخَرُونَ بِمَا : 582 - حَدَّثَنَا بِهِ مُحَمَّد بْن بَشَّار , قَالَ : حَدَّثَنَا ابْن أَبِي عَدِيّ , عَنْ عَوْف , عَنْ الْحَسَن , قَالَ : مَا كَانَ إبْلِيس مِنْ الْمَلَائِكَة طَرْفَة عَيْن قَطّ , وَإِنَّهُ لِأَصْلِ الْجِنّ كَمَا أَنَّ آدَم أَصْل الْإِنْس . 583 - وَحَدَّثَنَا بِشْر بْن مُعَاذ , قَالَ : حَدَّثَنَا يَزِيد بْن زُرَيْع , قَالَ : حَدَّثَنَا سَعِيد , عَنْ قَتَادَةَ , قَالَ : كَانَ الْحَسَن يَقُول فِي قَوْله : { إلَّا إبْلِيس كَانَ مِنْ الْجِنّ } إلْجَاء إلَى نَسَبه فَقَالَ اللَّه : { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّته أَوْلِيَاء مِنْ دُونِي } الْآيَة . .. وَهُمْ يَتَوَالَدُونَ كَمَا يَتَوَالَد بَنُو آدَم . 584 - وَحَدَّثَنَا ابْن حُمَيْدٍ , قَالَ : حَدَّثَنَا يَحْيَى بْن وَاضِح , قَالَ : حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيد الْيَحْمُدِيّ , حَدَّثَنَا إسْمَاعِيل بْن إبْرَاهِيم , قَالَ : حَدَّثَنَا سَوَّار بْن الْجَعْد الْيَحْمُدِيّ , عَنْ شَهْر بْن حَوْشَب قَوْله : { مِنْ الْجِنّ } قَالَ : كَانَ إبْلِيس مِنْ الْجِنّ الَّذِينَ طَرَدَتْهُمْ الْمَلَائِكَة , فَأَسَرَهُ بَعْض الْمَلَائِكَة فَذَهَبَ بِهِ إلَى السَّمَاء . 585 - وَحَدَّثَنِي عَلِيّ بْن الْحُسَيْن , قَالَ : حَدَّثَنِي أَبُو نَصْر أَحْمَد بْن مُحَمَّد الْخَلَّال , قَالَ : حَدَّثَنِي سُنَيْد بْن دَاوُد , قَالَ : حَدَّثَنَا هُشَيْم , قَالَ : أَخْبَرَنَا عَبْد الرَّحْمَن بْن يَحْيَى , عَنْ مُوسَى بْن نُمَيْر , وَعُثْمَان بْن سَعِيد بْن كَامِل , عَنْ سَعْد بْن مَسْعُود , قَالَ : كَانَتْ الْمَلَائِكَة تُقَاتِل الْجِنّ , فَسُبِيَ إبْلِيس وَكَانَ صَغِيرًا , فَكَانَ مَعَ الْمَلَائِكَة فَتَعَبَّدَ مَعَهَا . فَلَمَّا أُمِرُوا بِالسُّجُودِ لِآدَم سَجَدُوا , فَأَبَى إبْلِيس ; فَلِذَلِكَ قَالَ اللَّه : { إلَّا إبْلِيس كَانَ مِنْ الْجِنّ } 18 50 586 - وَحَدَّثَنَا ابْن حُمَيْدٍ , قَالَ : حَدَّثَنَا سَلَمَة بْن الْفَضْل , قَالَ : حَدَّثَنَا الْمُبَارَك بْن مُجَاهِد أَبُو الْأَزْهَر , عَنْ شَرِيك بْن عَبْد اللَّه بْن أَبِي نَمِر , عَنْ صَالِح مَوْلَى التَّوْأَمَة , عَنْ ابْن عَبَّاس , قَالَ : إنَّ مِنْ الْمَلَائِكَة قَبِيلًا يُقَال لَهُمْ الْجِنّ , فَكَانَ إبْلِيس مِنْهُمْ , وَكَانَ إبْلِيس يَسُوس مَا بَيْن السَّمَاء وَالْأَرْض فَعَصَى , فَمَسَخَهُ اللَّه شَيْطَانًا رَجِيمًا . 587 - قَالَ : وَحَدَّثَنَا يُونُس , عَنْ ابْن وَهْب , قَالَ : قَالَ ابْن زَيْد : إبْلِيس أَبُو الْجِنّ , كَمَا آدَم أَبُو الْإِنْس . وَعِلَّة مَنْ قَالَ هَذِهِ الْمَقَالَة , أَنَّ اللَّه جَلَّ ثَنَاؤُهُ أَخْبَرَ فِي كِتَابه أَنَّهُ خَلَقَ إبْلِيس مِنْ نَار السَّمُوم وَمِنْ مَارِج مِنْ نَار , وَلَمْ يُخْبِر عَنْ الْمَلَائِكَة أَنَّهُ خَلَقَهَا مِنْ شَيْء مِنْ ذَلِكَ . وَأَنَّ اللَّه جَلَّ ثَنَاؤُهُ أَخْبَرَ أَنَّهُ مِنْ الْجِنّ . فَقَالُوا : فَغَيْر جَائِز أَنْ يُنْسِب إلَى غَيْر مَا نَسَبَهُ اللَّه إلَيْهِ . قَالُوا : وَلَإِبْلِيس نَسْل وَذُرِّيَّة , وَالْمَلَائِكَة لَا تَتَنَاسَل وَلَا تَتَوَالَد . 588 - حَدَّثَنَا مُحَمَّد بْن سِنَان الْقَزَّاز , قَالَ : حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِم , عَنْ شَرِيك عَنْ رَجُل عَنْ عِكْرِمَة , عَنْ ابْن عَبَّاس , قَالَ : إنَّ اللَّه خَلَقَ خَلْقًا , فَقَالَ : اُسْجُدُوا لِآدَم فَقَالُوا : لَا نَفْعَل . فَبَعَثَ اللَّه عَلَيْهِمْ نَارًا تُحْرِقهُمْ . ثُمَّ خَلَقَ خَلْقًا آخَر , فَقَالَ : إنِّي خَالِق بَشَرًا مِنْ طِين , اُسْجُدُوا لِآدَم ! فَأَبَوْا , فَبَعَثَ اللَّه عَلَيْهِمْ نَارًا فَأَحْرَقَتْهُمْ . قَالَ : ثُمَّ خَلَقَ هَؤُلَاءِ , فَقَالَ : اُسْجُدُوا لِآدَم ! فَقَالُوا : نَعَمْ . وَكَانَ إبْلِيس مِنْ أُولَئِكَ الَّذِينَ أَبَوْا أَنْ يَسْجُدُوا لِآدَم . قَالَ أَبُو جَعْفَر : وَهَذِهِ عِلَل تُنْبِئ عَنْ ضَعْف مَعْرِفَة أَهْلهَا . وَذَلِكَ أَنَّهُ غَيْر مُسْتَنْكِر أَنْ يَكُون اللَّه جَلَّ ثَنَاؤُهُ خَلَقَ أَصْنَاف مَلَائِكَته مِنْ أَصْنَاف مِنْ خَلْقه شَتَّى , فَخَلَقَ بَعْضًا مِنْ نُور . وَبَعْضًا مِنْ نَار , وَبَعْضًا مِمَّا شَاءَ مِنْ غَيْر ذَلِكَ . وَلَيْسَ فِي تَرْك اللَّه جَلَّ ثَنَاؤُهُ الْخَبَر عَمَّا خَلَقَ مِنْهُ مَلَائِكَته وَإِخْبَاره عَمَّا خَلَقَ مِنْهُ إبْلِيس مَا يُوجِب أَنْ يَكُون إبْلِيس خَارِجًا عَنْ مَعْنَاهُمْ , إذْ كَانَ جَائِزًا أَنْ يَكُون خَلَقَ صِنْفًا مِنْ مَلَائِكَته مِنْ نَار كَانَ مِنْهُمْ إبْلِيس , وَأَنْ يَكُون أَفْرَدَ إبْلِيس بِأَنْ خَلَقَهُ مِنْ نَار السَّمُوم دُون سَائِر مَلَائِكَته . وَكَذَلِكَ غَيْر مَخْرَجه أَنْ يَكُون كَانَ مِنْ الْمَلَائِكَة بِأَنْ كَانَ لَهُ نَسْل وَذُرِّيَّة لِمَا رُكِّبَ فِيهِ مِنْ الشَّهْوَة وَاللَّذَّة الَّتِي نُزِعَتْ مِنْ سَائِر الْمَلَائِكَة لَمَّا أَرَادَ اللَّه بِهِ مِنْ الْمَعْصِيَة . وَأَمَّا خَبَر اللَّه عَنْ أَنَّهُ مِنْ الْجِنّ , فَغَيْر مَدْفُوع أَنْ يُسَمَّى مَا اُجْتُنَّ مِنْ الْأَشْيَاء عَنْ الْأَبْصَار كُلّهَا جِنًّا , كَمَا قَدْ ذَكَرْنَا قَبْل فِي شِعْر الْأَعْشَى , فَيَكُون إبْلِيس وَالْمَلَائِكَة مِنْهُمْ لِاجْتِنَانِهِمْ عَنْ أَبْصَار بَنِي آدَم . الْقَوْل فِي مَعْنَى إبْلِيس . قَالَ أَبُو جَعْفَر : وَإِبْلِيس " إِفْعِيل " مِنْ الْإِبْلَاس : وَهُوَ الْإِيَاس مِنْ الْخَيْر وَالنَّدَم والْحُزْن . كَمَا : 589 - حَدَّثَنَا بِهِ أَبُو كُرَيْبٍ , قَالَ : حَدَّثَنَا عُثْمَان بْن سَعِيد , قَالَ : حَدَّثَنَا بِشْر بْن عُمَارَة , عَنْ أَبِي رَوْق , عَنْ الضَّحَّاك , عَنْ ابْن عَبَّاس , قَالَ : إبْلِيس أَبْلَسَهُ اللَّه مِنْ الْخَيْر كُلّه وَجَعَلَهُ شَيْطَانًا رَجِيمًا عُقُوبَة لِمَعْصِيَتِهِ . 590 - وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْن هَارُونَ , قَالَ : حَدَّثَنَا عَمْرو بْن حَمَّاد , قَالَ : حَدَّثَنَا أَسْبَاط عَنْ السُّدِّيّ , قَالَ : كَانَ اسْم إبْلِيس الْحَارِث , وَإِنَّمَا سُمِّيَ إبْلِيس حِين أُبْلِسَ مُتَحَيَّرًا . [ قَالَ أَبُو جَعْفَر : وَكَمَا ] قَالَ اللَّه جَلَّ ثَنَاؤُهُ : { فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ } 6 44 يَعْنِي بِهِ أَنَّهُمْ آيِسُونَ مِنْ الْخَيْر , نَادِمُونَ حُزْنًا , كَمَا قَالَ الْعَجَّاج : يَا صَاحِ هَلْ تَعْرِف رَسْمًا مُكْرَسَا قَالَ نَعَمْ أَعْرِفهُ وَأَبْلَسَا وَقَالَ رُؤْبَة : وَحَضَرْت يَوْم الْخَمِيس الْأَخْمَاس وَفِي الْوُجُوه صُفْرَة وَإِبْلَاس يَعْنِي بِهِ اكْتِئَابًا وَكُسُوفًا . فَإِنْ قَالَ لَنَا قَائِل : فَإِنْ كَانَ إبْلِيس كَمَا قُلْت " إِفْعِيل " مِنْ الْإِبْلَاس , فَهَلَّا صُرِفَ وَأُجْرِيَ ؟ قِيلَ : تُرِكَ إجْرَاؤُهُ اسْتِثْقَالًا إذْ كَانَ اسْمًا لَا نَظِير لَهُ مِنْ أَسَمَاء الْعَرَب , فَشَبَّهَتْهُ الْعَرَب إذْ كَانَ كَذَلِكَ بِأَسْمَاءِ الْعَجَم الَّتِي لَا تُجْرَى , وَقَدْ قَالُوا : مَرَرْت بِإِسْحَاقَ , فَلَمْ يَجُرُّوهُ , وَهُوَ مَنْ أَسْحَقَهُ اللَّه إسْحَاقًا , إذْ كَانَ وَقَعَ مُبْتَدَأ اسْمًا لِغَيْرِ الْعَرَب ثُمَّ تَسَمَّتْ بِهِ الْعَرَب فَجَرَى مَجْرَاهُ , وَهُوَ مِنْ أَسَمَاء الْعَجَم فِي الْإِعْرَاب , فَلَمْ يُصْرَف . وَكَذَلِكَ أَيُّوب إنَّمَا هُوَ فَيْعُول مِنْ آبَ يَئُوب . وَتَأْوِيل قَوْله : { أَبَى } يَعْنِي جَلَّ ثَنَاؤُهُ بِذَلِكَ إبْلِيس أَنَّهُ امْتَنَعَ مِنْ السُّجُود لِآدَم فَلَمْ يَسْجُد لَهُ . { وَاسْتَكْبَرَ } يَعْنِي بِذَلِكَ أَنَّهُ تَعَظَّمَ وَتَكَبَّرَ عَنْ طَاعَة اللَّه فِي السُّجُود لِآدَم . وَهَذَا وَإِنْ كَانَ مِنْ اللَّه جَلَّ ثَنَاؤُهُ خَبَرًا عَنْ إبْلِيس , فَإِنَّهُ تَقْرِيع لِضُرَبَائِهِ مِنْ خَلْق اللَّه الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ عَنْ الْخُضُوع لِأَمْرِ اللَّه وَالِانْقِيَاد لِطَاعَتِهِ فِيمَا أَمَرَهُمْ بِهِ وَفِيمَا نَهَاهُمْ عَنْهُ , وَالتَّسْلِيم لَهُ فِيمَا أَوَجَبَ لِبَعْضِهِمْ عَلَى بَعْض مِنْ الْحَقّ . وَكَانَ مِمَّنْ تَكَبَّرَ عَنْ الْخُضُوع لِأَمْرِ اللَّه وَالتَّذَلُّل لِطَاعَتِهِ وَالتَّسْلِيم لِقَضَائِهِ فِيمَا أَلْزَمَهُمْ مِنْ حُقُوق غَيْرهمْ الْيَهُود الَّذِينَ كَانُوا بَيْن ظَهْرَانَيْ مُهَاجِر رَسُول اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وسَلَّمَ , وَأَحْبَارهمْ الَّذِينَ كَانُوا بِرَسُولِ اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وسَلَّمَ وَصِفَته عَارِفِينَ وَبِأَنَّهُ لِلَّهِ رَسُول عَالَمِينَ , ثُمَّ اسْتَكْبَرُوا مَعَ عِلْمهمْ بِذَلِكَ عَنْ الْإِقْرَار بِنُبُوَّتِهِ وَالْإِذْعَان لِطَاعَتِهِ , بَغْيًا مِنْهُمْ لَهُ وَحَسَدًا , فَقَرَعَهُمْ اللَّه بِخَبَرِهِ عَنْ إبْلِيس الَّذِي فَعَلَ فِي اسْتِكْبَاره عَنْ السُّجُود لِآدَم حَسَدًا لَهُ وَبَغْيًا نَظِير فِعْلهمْ فِي التَّكَبُّر عَنْ الْإِذْعَان لِمُحَمَّدٍ نَبِيّ اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وسَلَّمَ وَنُبُوَّته , إذْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْد رَبّهمْ حَسَدًا وَبَغْيًا . ثُمَّ وُصِفَ إبْلِيس بِمِثْلِ الَّذِي وُصِفَ بِهِ الَّذِينَ ضَرَبَهُ لَهُمْ مَثَلًا فِي الِاسْتِكْبَار وَالْحَسَد وَالِاسْتِنْكَاف عَنْ الْخُضُوع لِمَنْ أَمَرَهُ اللَّه بِالْخُضُوعِ لَهُ , فَقَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ : { وَكَانَ } يَعْنِي إبْلِيس { مِنْ الْكَافِرِينَ } مِنْ الْجَاحِدِينَ نَعَمْ اللَّه عَلَيْهِ وَأَيَادِيه عِنْده بِخِلَافِهِ عَلَيْهِ فِيمَا أَمَرَهُ بِهِ مِنْ السُّجُود لِآدَم , كَمَا كَفَرَتْ الْيَهُود نِعَم رَبّهَا الَّتِي آتَاهَا وَآبَاءَهَا قَبْل : مِنْ إطْعَام اللَّه أَسْلَافهمْ الْمَنّ وَالسَّلْوَى , وَإِظْلَال الْغَمَام عَلَيْهِمْ وَمَا لَا يُحْصَى مِنْ نِعَمه الَّتِي كَانَتْ لَهُمْ , خُصُوصًا مَا خَصَّ الَّذِينَ أَدْرَكُوا مُحَمَّدًا صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وسَلَّمَ بِإِدْرَاكِهِمْ إيَّاهُ وَمُشَاهَدَتهمْ حُجَّة اللَّه عَلَيْهِمْ ; فَجَحَدَتْ نُبُوَّته بَعْد عِلْمهمْ بِهِ , وَمَعْرِفَتهمْ بِنُبُوَّتِهِ حَسَدًا وَبَغْيًا . فَنَسَبَهُ اللَّه جَلَّ ثَنَاؤُهُ إلَى الْكَافِرِينَ , فَجَعَلَهُ مِنْ عِدَادهمْ فِي الدِّين وَالْمِلَّة , وَإِنْ خَالَفَهُمْ فِي الْجِنْس وَالنِّسْبَة , كَمَا جَعَلَ أَهْل النِّفَاق بَعْضهمْ مِنْ بَعْض لِاجْتِمَاعِهِمْ عَلَى النِّفَاق , وَإِنْ اخْتَلَفَتْ أَنْسَابهمْ وَأَجْنَاسهمْ , فَقَالَ : { الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَات بَعْضهمْ مِنْ بَعْض } 9 67 يَعْنِي بِذَلِكَ أَنَّ بَعْضهمْ مِنْ بَعْض فِي النِّفَاق وَالضَّلَال , فَكَذَلِكَ قَوْله فِي إبْلِيس : { كَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ } كَانَ مِنْهُمْ فِي الْكُفْر بِاَللَّهِ وَمُخَالَفَته أَمْره وَإِنْ كَانَ مُخَالِفًا جِنْسه أَجْنَاسهمْ وَنَسَبه نَسَبهمْ . وَمَعْنَى قَوْله : { وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ } أَنَّهُ كَانَ حِين أَبَى عَنْ السُّجُود مِنْ الْكَافِرِينَ حِينَئِذٍ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ الرَّبِيع بْن أَنَس , عَنْ أَبِي الْعَالِيَة أَنَّهُ كَانَ يَقُول فِي تَأْوِيل قَوْله : { وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ } فِي هَذَا الْمَوْضِع وَكَانَ مِنْ الْعَاصِينَ . 591 - حَدَّثَنِي الْمُثَنَّى بْن إبْرَاهِيم , قَالَ : حَدَّثَنَا آدَم الْعَسْقَلَانِيّ , قَالَ : حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَر , عَنْ الرَّبِيع , عَنْ أَبِي الْعَالِيَة فِي قَوْله : { وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ } يَعْنِي الْعَاصِينَ . وَحُدِّثْت عَنْ عَمَّار بْن الْحَسَن , قَالَ : حَدَّثَنَا عَبْد اللَّه بْن أَبِي جَعْفَر , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ الرَّبِيع بِمِثْلِهِ . وَذَلِكَ شَبِيه بِمَعْنَى قَوْلنَا فِيهِ . وَكَانَ سُجُود الْمَلَائِكَة لِآدَم تَكْرِمَة لِآدَم وَطَاعَة لِلَّهِ , لَا عِبَادَة لِآدَم . كَمَا : 592 - حَدَّثَنَا بِهِ بِشْر بْن مُعَاذ , قَالَ : حَدَّثَنَا يَزِيد بْن زُرَيْع , قَالَ : حَدَّثَنَا سَعِيد , عَنْ قَتَادَةَ قَوْله : { وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اُسْجُدُوا لِآدَم } فَكَانَتْ الطَّاعَة لِلَّهِ , وَالسَّجْدَة لِآدَم , أَكْرَمَ اللَّه آدَم أَنْ أَسْجَدَ لَهُ مَلَائِكَته .

تفسير القرطبي

أَيْ وَاذْكُرْ . وَأَمَّا قَوْل أَبِي عُبَيْدَة : إِنَّ " إِذْ " زَائِدَة فَلَيْسَ بِجَائِزٍ ; لِأَنَّ إِذْ ظَرْف . وَقَالَ : " قُلْنَا " وَلَمْ يَقُلْ قُلْت لِأَنَّ الْجَبَّار الْعَظِيم يُخْبِر عَنْ نَفْسه بِفِعْلِ الْجَمَاعَة تَفْخِيمًا وَإِشَادَة بِذِكْرِهِ . وَالْمَلَائِكَة جَمْع مَلَك , وَرُوِيَ عَنْ أَبِي جَعْفَر بْن الْقَعْقَاع أَنَّهُ ضَمَّ تَاء التَّأْنِيث مِنْ الْمَلَائِكَة إِتْبَاعًا لِضَمِّ الْجِيم فِي " اُسْجُدُوا " . وَنَظِيره " الْحَمْد لِلَّهِ " . السُّجُود مَعْنَاهُ فِي كَلَام الْعَرَب التَّذَلُّل وَالْخُضُوع , قَالَ الشَّاعِر : بِجَمْعٍ تَضِلّ الْبُلْق فِي حَجَرَاته تَرَى الْأُكْم فِيهَا سُجَّدًا لِلْحَوَافِرِ الْأُكْم : الْجِبَال الصِّغَار . جَعَلَهَا سُجَّدًا لِلْحَوَافِرِ لِقَهْرِ الْحَوَافِر إِيَّاهَا وَأَنَّهَا لَا تَمْتَنِع عَلَيْهَا . وَعَيْن سَاجِدَة , أَيْ فَاتِرَة عَنْ النَّظَر , وَغَايَته وَضْع الْوَجْه بِالْأَرْضِ . قَالَ اِبْن فَارِس : سَجَدَ إِذَا تَطَامَنَ , وَكُلّ مَا سَجَدَ فَقَدْ ذَلَّ . وَالْإِسْجَاد : إِدَامَة النَّظَر . قَالَ أَبُو عَمْرو : وَأَسْجَدَ إِذَا طَأْطَأَ رَأْسه , قَالَ : فُضُول أَزِمَّتهَا أَسَجَدَتْ سُجُود النَّصَارَى لِأَحْبَارِهَا قَالَ أَبُو عُبَيْدَة : وَأَنْشَدَنِي أَعْرَابِيّ مِنْ بَنِي أَسَد : وَقُلْنَ لَهُ أَسْجِدْ لِلَيْلَى فَأَسْجَدَا يَعْنِي الْبَعِير إِذَا طَأْطَأَ رَأْسه . وَدَرَاهِم الْإِسْجَاد : دَرَاهِم كَانَتْ عَلَيْهَا صُوَر كَانُوا يَسْجُدُونَ لَهَا , قَالَ : وَافَى بِهَا كَدَرَاهِم الْإِسْجَاد اِسْتَدَلَّ مَنْ فَضَّلَ آدَم وَبَنِيهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ : " اُسْجُدُوا لِآدَم " . قَالُو : وَذَلِكَ يَدُلّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ أَفْضَل مِنْهُمْ . وَالْجَوَاب أَنَّ مَعْنَى " اُسْجُدُوا لِآدَم " اُسْجُدُوا لِي مُسْتَقْبِلِينَ وَجْه آدَم . وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى : " أَقِمْ الصَّلَاة لِدُلُوكِ الشَّمْس " [ الْإِسْرَاء : 78 ] أَيْ عِنْد دُلُوك الشَّمْس وَكَقَوْلِهِ : " وَنَفَخْت فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ " [ ص : 72 ] أَيْ فَقَعُوا لِي عِنْد إِتْمَام خَلْقه وَمُوَاجَهَتكُمْ إِيَّاهُ سَاجِدِينَ . وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْمَسْجُود لَهُ لَا يَكُون أَفْضَل مِنْ السَّاجِد بِدَلِيلِ الْقِبْلَة . فَإِنْ قِيلَ : فَإِذَا لَمْ يَكُنْ أَفْضَل مِنْهُمْ فَمَا الْحِكْمَة فِي الْأَمْر بِالسُّجُودِ لَهُ ؟ قِيلَ لَهُ : إِنَّ الْمَلَائِكَة لَمَّا اِسْتَعْظَمُوا بِتَسْبِيحِهِمْ وَتَقْدِيسهمْ أَمَرَهُمْ بِالسُّجُودِ لِغَيْرِهِ لِيُرِيَهُمْ اِسْتِغْنَاءَهُ عَنْهُمْ وَعَنْ عِبَادَتهمْ . وَقَالَ بَعْضهمْ : عَيَّرُوا آدَم وَاسْتَصْغَرُوهُ وَلَمْ يَعْرِفُوا خَصَائِص الصُّنْع بِهِ فَأُمِرُوا بِالسُّجُودِ لَهُ تَكْرِيمًا . وَيُحْتَمَل أَنْ يَكُون اللَّه تَعَالَى أَمَرَهُمْ بِالسُّجُودِ لَهُ مُعَاقَبَة لَهُمْ عَلَى قَوْلهمْ : " أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِد فِيهَا " لَمَّا قَالَ لَهُمْ : " إِنِّي جَاعِل فِي الْأَرْض خَلِيفَة " [ الْبَقَرَة : 30 ] وَكَانَ عَلِمَ مِنْهُمْ أَنَّهُ إِنْ خَاطَبَهُمْ أَنَّهُمْ قَائِلُونَ هَذَا , فَقَالَ لَهُمْ : " إِنِّي خَالِق بَشَرًا مِنْ طِين " [ ص : 71 ] وَجَاعِله خَلِيفَة , فَإِذَا نَفَخْت فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ . وَالْمَعْنَى : لِيَكُونَ ذَلِكَ عُقُوبَة لَكُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْت عَلَى مَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ لِي الْآن . فَإِنْ قِيلَ : فَقَدْ اِسْتَدَلَّ اِبْن عَبَّاس عَلَى فَضْل الْبَشَر بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَقْسَمَ بِحَيَاةِ رَسُوله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ : " لَعَمْرك إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتهمْ يَعْمَهُونَ " [ الْحِجْر : 72 ] . وَأَمَّنَهُ مِنْ الْعَذَاب بِقَوْلِهِ : " لِيَغْفِر لَك اللَّه مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبك وَمَا تَأَخَّرَ " [ الْفَتْح : 2 ] . وَقَالَ لِلْمَلَائِكَةِ : " وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَه مِنْ دُونه فَذَلِكَ نَجْزِيه جَهَنَّم " [ الْأَنْبِيَاء : 29 ] . قِيلَ لَهُ : إِنَّمَا لَمْ يُقْسِم بِحَيَاةِ الْمَلَائِكَة كَمَا لَمْ يُقْسِم بِحَيَاةِ نَفْسه سُبْحَانه , فَلَمْ يَقُلْ : لَعَمْرِي . وَأَقْسَمَ بِالسَّمَاءِ وَالْأَرْض , وَلَمْ يَدُلّ عَلَى أَنَّهُمَا أَرْفَع قَدْرًا مِنْ الْعَرْش وَالْجِنَان السَّبْع . وَأَقْسَمَ بِالتِّينِ وَالزَّيْتُون . وَأَمَّا قَوْله سُبْحَانه : " وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَه مِنْ دُونه " [ الْأَنْبِيَاء : 29 ] فَهُوَ نَظِير قَوْله لِنَبِيِّهِ عَلَيْهِ السَّلَام : " لَئِنْ أَشْرَكْت لَيَحْبَطَن عَمَلك وَلَتَكُونَن مِنْ الْخَاسِرِينَ " [ الزُّمَر : 65 ] فَلَيْسَ فِيهِ إِذًا دَلَالَة , وَاَللَّه أَعْلَم . وَاخْتَلَفَ النَّاس فِي كَيْفِيَّة سُجُود الْمَلَائِكَة لِآدَم بَعْد اِتِّفَاقهمْ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ سُجُود عِبَادَة , فَقَالَ الْجُمْهُور : كَانَ هَذَا أَمْرًا لِلْمَلَائِكَةِ بِوَضْعِ الْجِبَاه عَلَى الْأَرْض , كَالسُّجُودِ الْمُعْتَاد فِي الصَّلَاة ; لِأَنَّهُ الظَّاهِر مِنْ السُّجُود فِي الْعُرْف وَالشَّرْع , وَعَلَى هَذَا قِيلَ : كَانَ ذَلِكَ السُّجُود تَكْرِيمًا لِآدَم وَإِظْهَارًا لِفَضْلِهِ , وَطَاعَة لِلَّهِ تَعَالَى , وَكَانَ آدَم كَالْقِبْلَةِ لَنَا . وَمَعْنَى " لِآدَم " : إِلَى آدَم , كَمَا يُقَال صَلَّى لِلْقِبْلَةِ , أَيْ إِلَى الْقِبْلَة . وَقَالَ قَوْم : لَمْ يَكُنْ هَذَا السُّجُود الْمُعْتَاد الْيَوْم الَّذِي هُوَ وَضْع الْجَبْهَة عَلَى الْأَرْض وَلَكِنَّهُ مُبْقًى عَلَى أَصْل اللُّغَة , فَهُوَ مِنْ التَّذَلُّل وَالِانْقِيَاد , أَيْ اِخْضَعُوا لِآدَم وَأَقِرُّوا لَهُ بِالْفَضْلِ . أَيْ اِمْتَثَلُوا مَا أُمِرُوا بِهِ . وَاخْتُلِفَ أَيْضًا هَلْ كَانَ ذَلِكَ السُّجُود خَاصًّا بِآدَم عَلَيْهِ السَّلَام فَلَا يَجُوز السُّجُود لِغَيْرِهِ مِنْ جَمِيع الْعَالَم إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى , أَمْ كَانَ جَائِزًا بَعْده إِلَى زَمَان يَعْقُوب عَلَيْهِ السَّلَام , لِقَوْلِهِ تَعَالَى : " وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْش وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا " [ يُوسُف : 100 ] فَكَانَ آخِر مَا أُبِيحَ مِنْ السُّجُود لِلْمَخْلُوقِينَ ؟ وَاَلَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَر أَنَّهُ كَانَ مُبَاحًا إِلَى عَصْر رَسُول اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَأَنَّ أَصْحَابه قَالُوا لَهُ حِين سَجَدَتْ لَهُ الشَّجَرَة وَالْجَمَل : نَحْنُ أَوْلَى بِالسُّجُودِ لَك مِنْ الشَّجَرَة وَالْجَمَل الشَّارِد , فَقَالَ لَهُمْ : ( لَا يَنْبَغِي أَنْ يُسْجَد لِأَحَدٍ إِلَّا لِلَّهِ رَبّ الْعَالَمِينَ ) . رَوَى اِبْن مَاجَهْ فِي سُنَنه وَالْبُسْتِيّ فِي صَحِيحه عَنْ أَبِي وَاقِد قَالَ : لَمَّا قَدِمَ مُعَاذ بْن جَبَل مِنْ الشَّام سَجَدَ لِرَسُولِ اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ رَسُول اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : ( مَا هَذَا ) فَقَالَ : يَا رَسُول اللَّه , قَدِمْت الشَّام فَرَأَيْتهمْ يَسْجُدُونَ لِبَطَارِقَتِهِمْ وَأَسَاقِفَتهمْ , فَأَرَدْت أَنْ أَفْعَل ذَلِكَ بِك , قَالَ : ( فَلَا تَفْعَل فَإِنِّي لَوْ أَمَرْت شَيْئًا أَنْ يَسْجُد لِشَيْءٍ لَأَمَرْت الْمَرْأَة أَنْ تَسْجُد لِزَوْجِهَا لَا تُؤَدِّي الْمَرْأَة حَقّ رَبّهَا حَتَّى تُؤَدِّي حَقّ زَوْجهَا حَتَّى لَوْ سَأَلَهَا نَفْسهَا وَهِيَ عَلَى قَتَب لَمْ تَمْنَعْهُ ) . لَفْظ الْبُسْتِيّ . وَمَعْنَى الْقَتَب أَنَّ الْعَرَب يَعِزّ عِنْدهمْ وُجُود كُرْسِيّ لِلْوِلَادَةِ فَيَحْمِلُونَ نِسَاءَهُمْ عَلَى الْقَتَب عِنْد الْوِلَادَة . وَفِي بَعْض طُرُق مُعَاذ : وَنَهَى عَنْ السُّجُود لِلْبَشَرِ وَأَمَرَ بِالْمُصَافَحَةِ . قُلْت : وَهَذَا السُّجُود الْمَنْهِيّ عَنْهُ قَدْ اِتَّخَذَهُ جُهَّال الْمُتَصَوِّفَة عَادَة فِي سَمَاعهمْ وَعِنْد دُخُولهمْ عَلَى مَشَايِخهمْ وَاسْتِغْفَارهمْ , فَيُرَى الْوَاحِد مِنْهُمْ إِذَا أَخَذَهُ الْحَال بِزَعْمِهِ يَسْجُد لِلْأَقْدَامِ لِجَهْلِهِ سَوَاء أَكَانَ لِلْقِبْلَةِ أَمْ غَيْرهَا جَهَالَة مِنْهُ , ضَلَّ سَعْيهمْ وَخَابَ عَمَلهمْ . نَصْب عَلَى الِاسْتِثْنَاء الْمُتَّصِل ; لِأَنَّهُ كَانَ مِنْ الْمَلَائِكَة عَلَى قَوْل الْجُمْهُور : اِبْن عَبَّاس وَابْن مَسْعُود وَابْن جُرَيْج وَابْن الْمُسَيِّب وَقَتَادَة وَغَيْرهمْ , وَهُوَ اِخْتِيَار الشَّيْخ أَبِي الْحَسَن , وَرَجَّحَهُ الطَّبَرِيّ , وَهُوَ ظَاهِر الْآيَة . قَالَ اِبْن عَبَّاس : وَكَانَ اِسْمه عَزَازِيل وَكَانَ مِنْ أَشْرَاف الْمَلَائِكَة وَكَانَ مِنْ الْأَجْنِحَة الْأَرْبَعَة ثُمَّ أُبْلِسَ بَعْد . رَوَى سِمَاك بْن حَرْب عَنْ عِكْرِمَة عَنْ اِبْن عَبَّاس قَالَ : كَانَ إِبْلِيس مِنْ الْمَلَائِكَة فَلَمَّا عَصَى اللَّه غَضِبَ عَلَيْهِ فَلَعَنَهُ فَصَارَ شَيْطَانًا . وَحَكَى الْمَاوَرْدِيّ عَنْ قَتَادَة : أَنَّهُ كَانَ مِنْ أَفْضَل صِنْف مِنْ الْمَلَائِكَة يُقَال لَهُمْ الْجِنَّة . وَقَالَ سَعِيد بْن جُبَيْر : إِنَّ الْجِنّ سِبْط مِنْ الْمَلَائِكَة خُلِقُوا مِنْ نَار وَإِبْلِيس مِنْهُمْ , وَخُلِقَ سَائِر الْمَلَائِكَة مِنْ نُور . وَقَالَ اِبْن زَيْد وَالْحَسَن وَقَتَادَة أَيْضًا : إِبْلِيس أَبُو الْجِنّ كَمَا أَنَّ آدَم أَبُو الْبَشَر وَلَمْ يَكُنْ مَلَكًا , وَرُوِيَ نَحْوه عَنْ اِبْن عَبَّاس وَقَالَ : اِسْمه الْحَارِث . وَقَالَ شَهْر بْن حَوْشَب وَبَعْض الْأُصُولِيِّينَ : كَانَ مِنْ الْجِنّ الَّذِينَ كَانُوا فِي الْأَرْض وَقَاتَلَتْهُمْ الْمَلَائِكَة فَسَبَوْهُ صَغِيرًا وَتَعَبَّدَ مَعَ الْمَلَائِكَة وَخُوطِبَ , وَحَكَاهُ الطَّبَرِيّ عَنْ اِبْن مَسْعُود . وَالِاسْتِثْنَاء عَلَى هَذَا مُنْقَطِع , مِثْل قَوْله تَعَالَى : " مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْم إِلَّا اِتِّبَاع الظَّنّ " [ النِّسَاء : 175 ] وَقَوْله : " إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ " [ الْمَائِدَة : 3 ] فِي أَحَد الْقَوْلَيْنِ , وَقَالَ الشَّاعِر : لَيْسَ عَلَيْك عَطَش وَلَا جُوع إِلَّا الرُّقَاد وَالرُّقَاد مَمْنُوع وَاحْتَجَّ بَعْض أَصْحَاب هَذَا الْقَوْل بِأَنَّ اللَّه جَلَّ وَعَزَّ وَصَفَ الْمَلَائِكَة فَقَالَ : " لَا يَعْصُونَ اللَّه مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ " [ التَّحْرِيم : 6 ] , وَقَوْله تَعَالَى : " إِلَّا إِبْلِيس كَانَ مِنْ الْجِنّ " [ الْكَهْف : 50 ] وَالْجِنّ غَيْر الْمَلَائِكَة . أَجَابَ أَهْل الْمَقَالَة الْأُولَى بِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِع أَنْ يَخْرُج إِبْلِيس مِنْ جُمْلَة الْمَلَائِكَة لِمَا سَبَقَ فِي عِلْم اللَّه بِشَقَائِهِ عَدْلًا مِنْهُ , لَا يُسْأَل عَمَّا يَفْعَل , وَلَيْسَ فِي خَلْقه مِنْ نَار وَلَا فِي تَرْكِيب الشَّهْوَة حِين غَضِبَ عَلَيْهِ مَا يَدْفَع أَنَّهُ مِنْ الْمَلَائِكَة . وَقَوْل مَنْ قَالَ : إِنَّهُ كَانَ مِنْ جِنّ الْأَرْض فَسُبِيَ , فَقَدْ رُوِيَ فِي مُقَابَلَته أَنَّ إِبْلِيس هُوَ الَّذِي قَاتَلَ الْجِنّ فِي الْأَرْض مَعَ جُنْد مِنْ الْمَلَائِكَة , حَكَاهُ الْمَهْدَوِيّ وَغَيْره . وَحَكَى الثَّعْلَبِيّ عَنْ اِبْن عَبَّاس : أَنَّ إِبْلِيس كَانَ مِنْ حَيّ مِنْ أَحْيَاء الْمَلَائِكَة يُقَال لَهُمْ الْجِنّ خُلِقُوا مِنْ نَار السَّمُوم , وَخُلِقَتْ الْمَلَائِكَة مِنْ نُور , وَكَانَ اِسْمه بِالسُّرْيَانِيَّةِ عَزَازِيل , وَبِالْعَرَبِيَّةِ الْحَارِث , وَكَانَ مِنْ خُزَّانِ الْجَنَّة وَكَانَ رَئِيس مَلَائِكَة السَّمَاء الدُّنْيَا وَكَانَ لَهُ سُلْطَانهَا وَسُلْطَان الْأَرْض , وَكَانَ مِنْ أَشَدّ الْمَلَائِكَة اِجْتِهَادًا وَأَكْثَرهمْ عِلْمًا , وَكَانَ يَسُوس مَا بَيْن السَّمَاء وَالْأَرْض , فَرَأَى لِنَفْسِهِ بِذَلِكَ شَرَفًا وَعَظَمَة , فَذَلِكَ الَّذِي دَعَاهُ إِلَى الْكُفْر فَعَصَى اللَّه فَمَسَخَهُ شَيْطَانًا رَجِيمًا . فَإِذَا كَانَتْ خَطِيئَة الرَّجُل فِي كِبْر فَلَا تَرْجُهُ , وَإِنْ كَانَتْ خَطِيئَته فِي مَعْصِيَة فَارْجُهُ , وَكَانَتْ خَطِيئَة آدَم عَلَيْهِ السَّلَام مَعْصِيَة , وَخَطِيئَة إِبْلِيس كِبْرًا . وَالْمَلَائِكَة قَدْ تُسَمَّى جِنًّا لِاسْتِتَارِهَا , وَفِي التَّنْزِيل : " وَجَعَلُوا بَيْنه وَبَيْن الْجِنَّة نَسَبًا " [ الصَّافَّات : 158 ] , وَقَالَ الشَّاعِر فِي ذِكْر سُلَيْمَان عَلَيْهِ السَّلَام : وَسَخَّرَ مِنْ جِنّ الْمَلَائِك تِسْعَة قِيَامًا لَدَيْهِ يَعْمَلُونَ بِلَا أَجْر وَأَيْضًا لَمَّا كَانَ مِنْ خُزَّانِ الْجَنَّة نُسِبَ إِلَيْهَا فَاشْتُقَّ اِسْمه مِنْ اِسْمهَا , وَاَللَّه أَعْلَم . وَإِبْلِيس وَزْنه إِفْعِيل , مُشْتَقّ مِنْ الْإِبْلَاس وَهُوَ الْيَأْس مِنْ رَحْمَة اللَّه تَعَالَى . وَلَمْ يَنْصَرِف ; لِأَنَّهُ مَعْرِفَة وَلَا نَظِير لَهُ فِي الْأَسْمَاء فَشُبِّهَ بِالْأَعْجَمِيَّةِ , قَالَ أَبُو عُبَيْدَة وَغَيْره . وَقِيلَ : هُوَ أَعْجَمِيّ لَا اِشْتِقَاق لَهُ فَلَمْ يَنْصَرِف لِلْعُجْمَةِ وَالتَّعْرِيف , قَالَهُ الزَّجَّاج وَغَيْره . مَعْنَاهُ اِمْتَنَعَ مِنْ فِعْل مَا أُمِرَ بِهِ , وَمِنْهُ الْحَدِيث الصَّحِيح عَنْ أَبِي هُرَيْرَة عَنْ النَّبِيّ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : ( إِذَا قَرَأَ اِبْن آدَم السَّجْدَة فَسَجَدَ اِعْتَزَلَ الشَّيْطَان يَبْكِي يَقُول يَا وَيْله - وَفِي رَاوِيَة : يَا وَيْلِي - أُمِرَ اِبْن آدَم بِالسُّجُودِ فَسَجَدَ فَلَهُ الْجَنَّة وَأُمِرْت بِالسُّجُودِ فَأَبَيْت فَلِي النَّار ) . خَرَّجَهُ مُسْلِم . يُقَال : أَبَى يَأْبَى إِبَاء , وَهُوَ حَرْف نَادِر جَاءَ عَلَى فَعَلَ يَفْعَل لَيْسَ فِيهِ حَرْف مِنْ حُرُوف الْحَلْق , وَقَدْ قِيلَ : إِنَّ الْأَلِف مُضَارِعَة لِحُرُوفِ الْحَلْق . قَالَ الزَّجَّاج : سَمِعْت إِسْمَاعِيل بْن إِسْحَاق الْقَاضِي يَقُول : الْقَوْل عِنْدِي أَنَّ الْأَلِف مُضَارِعَة لِحُرُوفِ الْحَلْق . قَالَ النَّحَّاس : وَلَا أَعْلَم أَنَّ أَبَا إِسْحَاق رَوَى عَنْ إِسْمَاعِيل نَحْوًا غَيْر هَذَا الْحَرْف . الِاسْتِكْبَار : الِاسْتِعْظَام , فَكَأَنَّهُ كَرِهَ السُّجُود فِي حَقّه وَاسْتَعْظَمَهُ فِي حَقّ آدَم , فَكَانَ تَرْك السُّجُود لِآدَم تَسْفِيهًا لِأَمْرِ اللَّه وَحِكْمَته . وَعَنْ هَذَا الْكِبْر عَبَّرَ عَلَيْهِ السَّلَام بِقَوْلِهِ : ( لَا يَدْخُل الْجَنَّة مَنْ كَانَ فِي قَلْبه مِثْقَال حَبَّة مِنْ خَرْدَل مِنْ كِبْر ) . فِي رِوَايَة فَقَالَ رَجُل : إِنَّ الرَّجُل يُحِبّ أَنْ يَكُون ثَوْبه حَسَنًا وَنَعْله حَسَنَة . قَالَ : ( إِنَّ اللَّه جَمِيل يُحِبّ الْجَمَال الْكِبْر بَطَر الْحَقّ وَغَمْط النَّاس ) . أَخْرَجَهُ مُسْلِم . وَمَعْنَى بَطَر الْحَقّ : تَسْفِيهه وَإِبْطَاله . وَغَمْط النَّاس : الِاحْتِقَار لَهُمْ وَالِازْدِرَاء بِهِمْ . وَيُرْوَى : " وَغَمَص " بِالصَّادِ الْمُهْمَلَة , وَالْمَعْنَى وَاحِد , يُقَال : غَمَصه يَغْمِصهُ غَمْصًا وَاغْتَمَصَهُ , أَيْ اِسْتَصْغَرَهُ وَلَمْ يَرَهُ شَيْئًا وَغَمَصَ فُلَان النِّعْمَة إِذَا لَمْ يَشْكُرهَا . وَغَمَصْت عَلَيْهِ قَوْلًا قَالَهُ , أَيْ عِبْته عَلَيْهِ . وَقَدْ صَرَّحَ اللَّعِين بِهَذَا الْمَعْنَى فَقَالَ : " أَنَا خَيْر مِنْهُ خَلَقْتنِي مِنْ نَار وَخَلَقْته مِنْ طِين " [ ص : 76 ] . " أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْت طِينًا " [ الْإِسْرَاء : 61 ] . " لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُد لِبَشَرٍ خَلَقْته مِنْ صَلْصَال مِنْ حَمَإٍ مَسْنُون " [ الْحِجْر : 33 ] فَكَفَّرَهُ اللَّه بِذَلِكَ . فَكُلّ مَنْ سَفَّهَ شَيْئًا مِنْ أَوَامِر اللَّه تَعَالَى أَوْ أَمْر رَسُوله عَلَيْهِ السَّلَام كَانَ حُكْمه حُكْمه , وَهَذَا مَا لَا خِلَاف فِيهِ . وَرَوَى اِبْن الْقَاسِم عَنْ مَالِك أَنَّهُ قَالَ : بَلَغَنِي أَنَّ أَوَّل مَعْصِيَة كَانَتْ الْحَسَد وَالْكِبْر , حَسَدَ إِبْلِيس آدَم , وَشَحَّ آدَم فِي أَكْله مِنْ الشَّجَرَة . وَقَالَ قَتَادَة : حَسَدَ إِبْلِيس آدَم , عَلَى مَا أَعْطَاهُ اللَّه مِنْ الْكَرَامَة فَقَالَ : أَنَا نَارِيّ وَهَذَا طِينِيّ . وَكَانَ بَدْء الذُّنُوب الْكِبْر , ثُمَّ الْحِرْص حَتَّى أَكَلَ آدَم مِنْ الشَّجَرَة , ثُمَّ الْحَسَد إِذْ حَسَدَ اِبْن آدَم أَخَاهُ . قِيلَ : كَانَ هُنَا بِمَعْنَى صَارَ , وَمِنْهُ قَوْله تَعَالَى : " فَكَانَ مِنْ الْمُغْرَقِينَ " . وَقَالَ الشَّاعِر : بِتَيْهَاء قَفْر وَالْمَطِيّ كَأَنَّهَا قَطَا الْحَزْن قَدْ كَانَتْ فِرَاخًا بُيُوضهَا أَيْ صَارَتْ . وَقَالَ اِبْن فَوْرك . " كَانَ " هُنَا بِمَعْنَى صَارَ خَطَأ تَرُدّهُ الْأُصُول . وَقَالَ جُمْهُور الْمُتَأَوِّلِينَ : الْمَعْنَى أَيْ كَانَ فِي عِلْم اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ سَيَكْفُرُ ; لِأَنَّ الْكَافِر حَقِيقَة وَالْمُؤْمِن حَقِيقَة هُوَ الَّذِي قَدْ عَلِمَ اللَّه مِنْهُ الْمُوَافَاة . قُلْت : وَهَذَا صَحِيح , لِقَوْلِهِ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي صَحِيح الْبُخَارِيّ : ( وَإِنَّمَا الْأَعْمَال بِالْخَوَاتِيمِ ) . وَقِيلَ : إِنَّ إِبْلِيس عَبَدَ اللَّه تَعَالَى ثَمَانِينَ أَلْف سَنَة , وَأُعْطِيَ الرِّيَاسَة وَالْخِزَانَة فِي الْجَنَّة عَلَى الِاسْتِدْرَاج , كَمَا أُعْطِيَ الْمُنَافِقُونَ شَهَادَة أَنْ لَا إِلَه إِلَّا اللَّه عَلَى أَطْرَاف أَلْسِنَتهمْ , وَكَمَا أُعْطِيَ بَلْعَام الِاسْم الْأَعْظَم عَلَى طَرَف لِسَانه , فَكَانَ فِي رِيَاسَته , وَالْكِبْر فِي نَفْسه مُتَمَكِّن . قَالَ اِبْن عَبَّاس : كَانَ يَرَى لِنَفْسِهِ أَنَّ لَهُ فَضِيلَة عَلَى الْمَلَائِكَة بِمَا عِنْده , فَلِذَلِكَ قَالَ : أَنَا خَيْر مِنْهُ , وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّه عَزَّ وَجَلَّ : " مَا مَنَعَك أَنْ تَسْجُد لِمَا خَلَقْت بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْت أَمْ كُنْت مِنْ الْعَالِينَ " [ ص : 75 ] أَيْ اِسْتَكْبَرْت وَلَا كِبْر لَك , وَلَمْ أَتَكَبَّر أَنَا حِين خَلَقْته بِيَدَيَّ وَالْكِبْر لِي فَلِذَلِكَ قَالَ : " وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ " . [ ص : 74 ] . وَكَانَ أَصْل خِلْقَتِهِ مِنْ نَار الْعِزَّة , وَلِذَلِكَ حَلَفَ بِالْعِزَّةِ فَقَالَ : " فَبِعِزَّتِك لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ " [ ص : 82 ] فَالْعِزَّة أَوْرَثَتْهُ الْكِبْر حَتَّى رَأَى الْفَضْل لَهُ عَلَى آدَم عَلَيْهِ السَّلَام . وَعَنْ أَبِي صَالِح قَالَ : خُلِقَتْ الْمَلَائِكَة مِنْ نُور الْعِزَّة وَخُلِقَ إِبْلِيس مِنْ نَار الْعِزَّة . قَالَ عُلَمَاؤُنَا - رَحْمَة اللَّه عَلَيْهِمْ - : وَمَنْ أَظْهَرَ اللَّه تَعَالَى عَلَى يَدَيْهِ مِمَّنْ لَيْسَ بِنَبِيٍّ كَرَامَات وَخَوَارِق لِلْعَادَاتِ فَلَيْسَ ذَلِكَ دَالًّا عَلَى وِلَايَته , خِلَافًا لِبَعْضِ الصُّوفِيَّة وَالرَّافِضَة حَيْثُ قَالُوا : إِنَّ ذَلِكَ يَدُلّ عَلَى أَنَّهُ وَلِيّ , إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ وَلِيًّا مَا أَظْهَرَ اللَّه عَلَى يَدَيْهِ مَا أَظْهَرَ . وَدَلِيلنَا أَنَّ الْعِلْم بِأَنَّ الْوَاحِد مِنَّا وَلِيّ لِلَّهِ تَعَالَى لَا يَصِحّ إِلَّا بَعْد الْعِلْم بِأَنَّهُ يَمُوت مُؤْمِنًا , وَإِذَا لَمْ يُعْلَم أَنَّهُ يَمُوت مُؤْمِنًا لَمْ يُمْكِنَّا أَنْ نَقْطَع عَلَى أَنَّهُ وَلِيّ لِلَّهِ تَعَالَى , لِأَنَّ الْوَلِيّ لِلَّهِ تَعَالَى مَنْ عَلِمَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ لَا يُوَافِي إِلَّا بِالْإِيمَانِ . وَلَمَّا اِتَّفَقْنَا عَلَى أَنَّنَا لَا يُمْكِننَا أَنْ نَقْطَع عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الرَّجُل يُوَافِي بِالْإِيمَانِ , وَلَا الرَّجُل نَفْسه يَقْطَع عَلَى أَنَّهُ يُوَافِي بِالْإِيمَانِ , عُلِمَ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ يَدُلّ عَلَى وِلَايَته لِلَّهِ . قَالُوا : وَلَا نَمْنَع أَنْ يُطْلِع اللَّه بَعْض أَوْلِيَائِهِ عَلَى حُسْن عَاقِبَته وَخَاتِمَة عَمَله وَغَيْره مَعَهُ , قَالَهُ الشَّيْخ أَبُو الْحَسَن الْأَشْعَرِيّ وَغَيْره . وَذَهَبَ الطَّبَرِيّ إِلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَرَادَ بِقِصَّةِ إِبْلِيس تَقْرِيع أَشْبَاهه مِنْ بَنِي آدَم , وَهُمْ الْيَهُود الَّذِينَ كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ عَلَيْهِ السَّلَام مَعَ عِلْمهمْ بِنُبُوَّتِهِ , وَمَعَ قِدَم نِعَم اللَّه عَلَيْهِمْ وَعَلَى أَسْلَافِهِمْ . وَاخْتُلِفَ هَلْ كَانَ قَبْل إِبْلِيس كَافِر أَوْ لَا ؟ فَقِيلَ : لَا , وَإِنَّ إِبْلِيس أَوَّل مَنْ كَفَرَ . وَقِيلَ : كَانَ قَبْله قَوْم كُفَّار وَهُمْ الْجِنّ وَهُمْ الَّذِينَ كَانُوا فِي الْأَرْض . وَاخْتُلِفَ أَيْضًا هَلْ كَفَرَ إِبْلِيس جَهْلًا أَوْ عِنَادًا عَلَى قَوْلَيْنِ بَيْن أَهْل السُّنَّة , وَلَا خِلَاف أَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِاَللَّهِ تَعَالَى قَبْل كُفْره . فَمَنْ قَالَ إِنَّهُ كَفَرَ جَهْلًا قَالَ : إِنَّهُ سُلِبَ الْعِلْم عِنْد كُفْره . وَمَنْ قَالَ كَفَرَ عِنَادًا قَالَ : كَفَرَ وَمَعَهُ عِلْمه . قَالَ اِبْن عَطِيَّة : وَالْكُفْر عِنَادًا مَعَ بَقَاء الْعِلْم مُسْتَبْعَد , إِلَّا أَنَّهُ عِنْدِي جَائِز لَا يَسْتَحِيل مَعَ خَذْل اللَّه لِمَنْ يَشَاء .

غريب الآية
الإعراب
(وَإِذْ)
"الْوَاوُ" حَرْفُ اسْتِئْنَافٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، وَ(إِذْ) : ظَرْفُ زَمَانٍ مَاضٍ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ مَفْعُولٌ بِهِ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ "اذْكُرْ".
(قُلْنَا)
فِعْلٌ مَاضٍ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ لِاتِّصَالِهِ بِنَا الْفَاعِلِينَ، وَ(نَا) : ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ.
(لِلْمَلَائِكَةِ)
"اللَّامُ" حَرْفُ جَرٍّ مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، وَ(الْمَلَائِكَةِ) : اسْمٌ مَجْرُورٌ وَعَلَامَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ.
(اسْجُدُوا)
فِعْلُ أَمْرٍ مَبْنِيٌّ عَلَى حَذْفِ النُّونِ، وَ"وَاوُ الْجَمَاعَةِ" ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ.
(لِآدَمَ)
"اللَّامُ" حَرْفُ جَرٍّ مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، وَ(آدَمَ) : اسْمٌ مَجْرُورٌ وَعَلَامَةُ جَرِّهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ لِأَنَّهُ مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ.
(فَسَجَدُوا)
"الْفَاءُ" حَرْفُ عَطْفٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، وَ(سَجَدُوا) : فِعْلٌ مَاضٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ لِاتِّصَالِهِ بِوَاوِ الْجَمَاعَةِ، وَ"وَاوُ الْجَمَاعَةِ" ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ.
(إِلَّا)
حَرْفُ اسْتِثْنَاءٍ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ.
(إِبْلِيسَ)
مُسْتَثْنًى مَنْصُوبٌ وَعَلَامَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ.
(أَبَى)
فِعْلٌ مَاضٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ الْمُقَدَّرِ لِلتَّعَذُّرِ، وَالْفَاعِلُ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ تَقْدِيرُهُ "هُوَ".
(وَاسْتَكْبَرَ)
"الْوَاوُ" حَرْفُ عَطْفٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، وَ(اسْتَكْبَرَ) : فِعْلٌ مَاضٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، وَالْفَاعِلُ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ تَقْدِيرُهُ "هُوَ".
(وَكَانَ)
"الْوَاوُ" حَرْفُ اسْتِئْنَافٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، وَ(كَانَ) : فِعْلٌ مَاضٍ نَاسِخٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، وَاسْمُ كَانَ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ تَقْدِيرُهُ "هُوَ".
(مِنَ)
حَرْفُ جَرٍّ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ الْمُقَدَّرِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ.
(الْكَافِرِينَ)
اسْمٌ مَجْرُورٌ وَعَلَامَةُ جَرِّهِ الْيَاءُ لِأَنَّهُ جَمْعُ مُذَكَّرٍ سَالِمٌ، وَشِبْهُ الْجُمْلَةِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ خَبَرُ كَانَ.